ΤΟΠΙΟ: Η ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ

PHOTO-29Στις περισσότερες περιοχές του πλανήτη µας, ο χώρος διαµορφώνεται, όχι µόνο από φυσικές διεργασίες, αλλά και από ανθρώπινες παρεµβάσεις, άλλοτε άµεσες και άλλοτε έµµεσες. Στην εποχή µας, πολλές από τις ανθρώπινες δραστηριότητες –όπως η εκµετάλλευση των πόρων και η αστικοποίηση– εξαπλώνονται σε έκταση και αυξάνονται συνεχώς σε ένταση. Είναι συγκλονιστικοί οι ταχύτατοι ρυθµοί µε τους οποίους συντελούνται τέτοιες διαδικασίες, αλλά και οι ριζικές τους επιπτώσεις. Οι έµµεσες επιρροές µάλιστα διαχέονται και καλύπτουν το σύνολο του πλανήτη. Χαρακτηριστικό παράδειγµα οι επιπτώσεις στο χώρο από το φαινόµενο της κλιµατικής αλλαγής, αποτέλεσµα της αύξησης εκποµπών των αερίων του θερµοκηπίου.

Ο χώρος, όπως διαµορφώνεται από τη Φύση και τον Άνθρωπο, αποτελεί τοπίο. Σύµφωνα µε τον ορισµό του Συµβουλίου της Ευρώπης:

«τοπίο» σηµαίνει µία περιοχή, όπως γίνεται αντιληπτή από τους ανθρώπους, του οποίου ο χαρακτήρας είναι το αποτέλεσµα της δράσης και αλληλεπίδρασης των φυσικών και / ή ανθρώπινων παραγόντων.

Αρχικά η έννοια του τοπίου, ως χώρου µε  έντονο τοπικό χαρακτήρα, αναγνωρίστηκε από τις καλές τέχνες και αποτέλεσε διαχρονική πηγή έµπνευσης για τη ζωγραφική και τη χαρακτική, τη λογοτεχνία και την αρχιτεκτονική και ίσως τη µουσική. Τον 20ο αιώνα όµως έγινε κατανοητό ότι το τοπίο, συνδυάζοντας τις µεταβολές των οικοσυστηµάτων και της βιοποικιλότητας µε τις επιρροές από τις ανθρώπινες δραστηριότητες, µπορούσε να αποτελέσει χρήσιµο πλαίσιο για τη διαχείριση του χώρου. Άρχισε έτσι η διερεύνηση του τοπίου από περιβαλλοντική και χωροταξική σκοπιά.

Στην Ευρώπη, µια ήπειρο µε πλούσια ιστορία και πολιτισµό, της οποίας ο χώρος έχει υποστεί µακρόχρονες και συχνά βίαιες ανθρώπινες παρεµβάσεις, το τοπίο αναδείχτηκε σε αντικείµενο διεπιστηµονικής έρευνας. Έτσι το 2000 υπογράφηκε στη Φλωρεντία η Ευρωπαϊκή Σύµβαση για το Τοπίο στο πλαίσιο του Συµβουλίου της Ευρώπης, που τέθηκε σε ισχύ το Μάρτιο του 2004. Σήµερα στη Σύµβαση µετέχουν 38 χώρες, ενώ ετήσιες τεχνικές συναντήσεις έχουν επιτρέψει τη διερεύνηση πολλών πτυχών του τοπίου, τη διαµόρφωση, αλλά και τη διαχείρισή του.

Πρέπει να σηµειωθεί εδώ ότι η Σύµβαση για το Τοπίο αποδίδει µεγάλη σηµασία στις διαδικασίες κοινωνικής ενηµέρωσης και συµµετοχής, σε αντίθεση µε άλλες, περισσότερο τεχνοκρατικές, προσεγγίσεις. Από τη µία πλευρά, αυτό αποτελεί θετική εξέλιξη ως προς τη δηµοκρατικότητα των διαδικασιών, από την άλλη όµως δεν έχει διαµορφωθεί επαρκώς στο πλαίσιό της µια πραγµατιστική και συστηµατική µεθοδολογία στη διαφύλαξη και διαχείριση των τοπίων, που αποτελεί ακόµα στόχο πολλών προσπαθειών. Έχει όµως προωθηθεί σηµαντικά η αναγνώριση του τοπίου στον Ευρωπαϊκό χώρο.

Αντίθετα, στο επίπεδο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, η έννοια του τοπίου έχει παραµείνει ουσιαστικά στα αζήτητα, χωρίς να έχει ενταχθεί οργανικά στα περιβαλλοντικά και χωρικά της προγράµµατα. Πιθανά αυτό να οφείλεται στη διχογνωµία που βασιλεύει στην Ευρωπαϊκή Ένωση ως προς την αρµοδιότητά της για τα θέµατα του χωρικού σχεδιασµού. Διχογνωµία που οδήγησε στην παραµέληση, ή και εγκατάλειψη, σηµαντικότατων προγραµµάτων ευρωπαϊκής χωροταξίας που είχε προωθήσει παλαιότερα ο Μάριος Καµχής, κύριο στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ίσως όµως η παραµέληση αυτή να οφείλεται και στην αδυναµία σύνδεσης του τοπίου µε τις «αναπτυξιακές» ή και «οικονοµίστικες» θεωρήσεις που δεσπόζουν στη σηµερινή Ένωση. Τείνει να αγνοηθεί έτσι η καθοριστική συµβολή του τοπίου στην ποιότητα ζωής των κατοίκων, στις µνήµες και συνέχεια των τόπων, την πολιτιστική τους ταυτότητα, στην υπεραξία που αυτή δηµιουργεί και στην ενίσχυση της τουριστικής έλξης. Έχουν χρηµατοδοτηθεί κατά καιρούς Κοινοτικά προγράµµατα που αφορούν το τοπίο, χωρίς όµως να αξιοποιηθούν τα αποτελέσµατα τους και να οδηγήσουν σε συνεκτική Κοινοτική πολιτική για το τοπίο.

Στο διεθνές επίπεδο, η Συνθήκη για την Παγκόσµια Κληρονοµιά της UNESCO αναγνωρίζει πλέον τοπία στον κατάλογο των περιοχών της. Βέβαια, κατά την Ευρωπαϊκή Σύµβαση, όλα τα τοπία µπορούν να θεωρηθούν ως πολιτιστικά και να απαιτήσουν ενασχόληση και µέριµνα. Αλλά αυτά που επιλέγονται από την UNESCO είναι µόνον εκείνα που χαρακτηρίζονται από εξέχουσες παγκόσµιες αξίες (outstanding universal values), και είναι µέχρι σήµερα µόνο 85, από τα οποία 79 πολιτιστικά και 6 µεικτά. Πρέπει εδώ να σηµειωθεί ότι η UNESCO, όχι µόνο ενδιαφέρεται αποκλειστικά για τα τοπία µε εξέχουσες παγκόσµιες αξίες, αλλά τα αντιµετωπίζει ως µία ακόµη κατηγορία παγκόσµιας πολιτισµικής (κυρίως) κληρονοµιάς (heritage), κι όχι τόσο ως χωρικές ενότητες οι οποίες είναι ζωντανές και υπόκεινται σε συνεχείς αλλαγές ανάλογα µε τις εκάστοτε περιβαλλοντικές, κοινωνικές και οικονοµικές συνθήκες κάθε περιόδου.

Η Ελλάδα υπήρξε µια από τις πρώτες χώρες που υπέγραψαν την Ευρωπαϊκή Σύµβαση για το Τοπίο το 2000. Χρειάστηκε όµως µια δεκαετία για να κυρωθεί η Σύµβαση αυτή από το Κοινοβούλιο, που έγινε µε το Ν.3827/2010, ΦΕΚ Α 30/25.02.2010, δείγµα της έλλειψης ενδιαφέροντος για το τοπίο που είχαν οι µέχρι τότε πολιτικές ηγεσίες.

Ένα χρόνο µετά, συγκροτήθηκε µε υπουργική απόφαση η Εθνική Επιτροπή για το Τοπίο, µε κύριο µέληµα την εκπλήρωση των υποχρεώσεων της Χώρας που προέκυπταν από την εφαρµογή της Σύµβασης. Η Επιτροπή, στην οποία η συµµετοχή των µελών της δεν ήταν αµειβόµενη, λειτούργησε µόνο για ενάµισι έτος και µετά σταµάτησε τυπικά λόγω µη αντικατάστασης παραιτηθέντων µελών.

Στο διάστηµα λειτουργίας της, η Επιτροπή προώθησε δύο κυρίως θέµατα.

Με τη βοήθεια της Διεύθυνσης Χωροταξίας του ΥΠΕΚΑ, ενέταξε τη διαχείριση του τοπίου στις µελέτες για την επικαιροποίηση των Περιφερειακών Πλαισίων Χωροταξικού Σχεδιασµού και Αειφόρου Ανάπτυξης που ανατέθηκαν το 2012 για τις 12 περιφέρειες της χώρας. Οι µελέτες αυτές περιλαµβάνουν την καταγραφή των τοπίων διεθνούς, εθνικής και περιφερειακής σηµασίας, καθώς και όσων έχουν υποστεί ριζικές βλάβες, τη διαπίστωση των απειλών που προκαλούν την υποβάθµισής τους και τη διατύπωση γενικών κατευθύνσεων για τη διαφύλαξη ή αποκατάστασή τους. Αντίστοιχα, η έννοια του τοπίου εντάχθηκε και στην αναθεώρηση του Ρυθµιστικού Σχεδίου της Αθήνας / Αττικής. Ελπίζεται ότι τα αποτελέσµατα των µελετών αυτών και η κτηθείσα εµπειρία θα µπορέσουν να αξιοποιηθούν και να αποτελέσουν εργαλεία για την καλή διαχείριση του ελληνικού τοπίου.

Δυστυχώς όµως, η δεύτερη καίρια πρωτοβουλία της Εθνικής Επιτροπής Τοπίου δεν µπόρεσε να υλοποιηθεί ακόµα. Πρόκειται για την εκπόνηση µελέτης βάσης, που θα περιλάµβανε την κατάρτιση τυπολογίας του τοπίου, την πιλοτική εφαρµογή προδιαγραφών σε επίπεδο Καλλικράτειου δήµου, την παροχή νοµικής υποστήριξης για την εκπόνηση αναγκαίων νοµοθετικών ρυθµίσεων, τη δηµιουργία και λειτουργία Υποστηρικτικής Διαδικτυακής Γεωγραφικής Εφαρµογής και τη δηµιουργία Βάσης Δεδοµένων για το τοπίο, την πραγµατοποίηση σχετικών εκδηλώσεων διαβούλευσης, την οργάνωση ενός διεθνούς συνεδρίου, την παραγωγή έντυπου υλικού και θα κατέληγε σε διατύπωση εθνικής στρατηγικής για το τοπίο. Παρά τη σοβαρή εργασία που έγινε από την Επιτροπή και τη Διεύθυνση Χωροταξίας του ΥΠΕΚΑ στην προετοιµασία των προδιαγραφών και των δελτίων έργου για χρηµατοδότηση της µελέτης από το ΕΠΠΕΡΑΑ, γραφειοκρατικές διαδικασίες, ή και πολιτική αδράνεια, έχουν αναστείλει την προώθηση αυτής της τόσο χρήσιµης µελέτης. Σηµειώνεται εδώ ότι τα αποτελέσµατα της επρόκειτο να τροφοδοτήσουν τα περιφερειακά πλαίσια που αναφέρθηκαν πιο πάνω, πράγµα που δεν κατέστη δυνατό µέχρι σήµερα.

Παρά τις κάποιες αρνητικές εξελίξεις και τη σηµερινή δυσµενή συγκυρία, η κοινωνική συνειδητοποίηση για το τοπίο εξακολουθεί να ενισχύεται στην Ελλάδα, καθώς και η αναγνώριση της δυνητικής του συµβολής στις αναπτυξιακές διαδικασίες –κυρίως στον ελληνικό τουρισµό–, αλλά και στη βελτίωση της ποιότητας ζωής. Παράγοντες που αργά ή γρήγορα θα ευαισθητοποιήσουν και την πολιτική ηγεσία της χώρας.

ΘΥΜΙΟΣ ΠΑΠΑΓΙΑΝΝΗΣ

Aρχιτέκτων

Advertisements