δικαίωµα στην αντίσταση – η περίπτωση των Σκουριών

Η ΑΣΦΑΛΕΙΑ ΩΣ ΕΥΤΑΞΙΑ ΚΑΙ ΩΣ ΔΙΚΑΙΩΜΑ

Το κείµενο αποτελεί εισήγηση της Ελεάνας Ιωαννίδου στο συνέδριο της Ελληνικής Ενωσης για τα Δικαιώµατα του Ανθρώπου, το οποίο οργανώθηκε στις 13-14 Ιουνίου 2014, µε τίτλο «Κρίσιµα δικαιώµατα – δικαιώµατα σε κρίση».

PHOTO-2Το δικαίωµα στην αντίσταση πρωτοεµφανίζεται στη Magna Carta τo 1215, διατρέχει όλο τον ύστερο Μεσαίωνα ως µια θεµιτή πράξη απέναντι στη δεσποτική εξουσία, στη συνέχεια µπολιάζεται µε τις θεωρίες του Hobbes, του Locke και του Rousseau περί κοινωνικού συµβολαίου και αποτελεί τη «µήτρα» των πρώτων Συνταγµάτων.

Στο ελληνικό Σύνταγµα προβλέπεται στο άρθρο 120 παρ. 4 που περιέχει την έσχατη εγγύηση τήρησής του, προβλέποντας ότι αυτή «επαφίεται στον Πατριωτισµό των Ελλήνων, που δικαιούνται και υποχρεούνται να αντιστέκονται µε κάθε µέσο εναντίον οποιουδήποτε επιχειρεί να το καταλύσει µε την βία».

Δεν αφορά βέβαια σε µεµονωµένες περιπτώσεις, όπου µια πράξη της εξουσίας είναι αντίθετη µε το Σύνταγµα, αλλά στην περίπτωση, όπου οι πράξεις της πολιτικής εξουσίας συνιστούν «κατάλυση µε τη βία του Συντάγµατος», όχι µόνον άµεσα, αλλά και έµµεσα. Όταν, δηλαδή, το κράτος συστηµατικά προσβάλλει τις θεµελιώδεις αρχές, στις οποίες στηρίζεται το «κοινωνικό συµβόλαιο» µε τους πολίτες, όπως η µορφή του πολιτεύµατος, οι οργανωτικές του βάσεις ή το αξιακό σύστηµα που πραγµατώνει το Σύνταγµά µας.

Στην Χαλκιδική δεν έχουµε «Χούντα». Σε γενικές γραµµές, ισχύει ό,τι και για την υπόλοιπη Ελλάδα. Εκτός από την περίπτωση του χρυσού. Εκεί καταλύεται το κράτος δικαίου. Εκεί δεν µπορεί καν να βρει εφαρµογή το δίληµµα που θέτει ο τίτλος του τραπεζιού µας: χάριν της «ευταξίας» που έχει ανάγκη το µοντέλο ανάπτυξης που επιβάλλεται βίαια σε µεγάλη µερίδα του πληθυσµού, το «δικαίωµα στην ασφάλεια» διασφαλίζεται µόνο στην εταιρία και µε κάθε µέσο. Χρησιµοποιώντας ακόµα και τη βία της στέρησης της ελευθερίας µε την απειλή κακουργηµατικών κατηγοριών, το κράτος προσβάλλει το δικαίωµα στην ασφάλεια των πολιτών απέναντί του.

Η θεσµική µεροληψία γύρω από την «επένδυση» του χρυσού στη Χαλκιδική δεν εκδηλώθηκε πρόσφατα. Είναι τόσο παλιά όσο και τα µεταλλεία. Η κρίση, όµως, αποτέλεσε την αφορµή για την περαιτέρω εκτροπή της στις φασίζουσες πρακτικές της διοίκησης.

Η αρχή, στην περίπτωση της παρούσας εταιρίας, έγινε µε το «καληµέρα»: Όταν παραβιάστηκε η Συνθήκη του Άαρχους στη πρώτη φάση, αυτή της υποτιθέµενης δηµόσιας διαβούλευσης για την «επένδυση».

Οι κάτοικοι που θεωρούν την εξόρυξη αντίθετη στα συµφέροντα του τόπου τους δεν είχαν ποτέ ως τώρα το στοιχειώδες δικαίωµα να ακουστεί η φωνή τους για το τι θέλουν για το µέλλον τους, ποιο µοντέλο ανάπτυξης και ποια ζωή θέλουν οι ίδιοι για τους εαυτούς τους και τα παιδιά τους.

Ας µην ξεχνάµε πως µια έγκριση περιβαλλοντικών όρων είναι ένα κοινωνικό συµβόλαιο µιας ενηµερωµένης κοινωνίας των πολιτών και µιας υπεύθυνης εταιρίας. Το κράτος είναι εκεί ως θεµατοφύλακας αυτού του διαλόγου, όχι αυτό που αποφασίζει, εµποδίζοντας τους πολίτες να ακουστούν. Το συγκεκριµένο «συµβόλαιο» υπογράφτηκε χωρίς να συµφωνούν και τα δύο µέρη, γιατί το ένα µέρος, οι πολίτες, δεν είχαν την ευκαιρία ούτε να ενηµερωθούν ουσιαστικά για τις επιπτώσεις του έργου, ούτε να συµµετάσχουν σε ένα γνήσιο διάλογο γι’ αυτό.

Τότε, κάποιοι άνοιξαν το δρόµο στη βία καταπατώντας πρώτοι το Σύνταγµα και µην αφήνοντας χώρο στην κοινωνική ειρήνη.

Η ίδια έπεσα θύµα βίας στην «εκδήλωση ενηµέρωσης του ΥΠΕΚΑ», που γινόταν µε face control από ανθρώπους της εταιρίας µε την αστυνοµία στις διαταγές τους, από τραµπούκο της εταιρίας που τον σταµάτησε γνωστός κοινοτάρχης της περιοχής. Ο ίδιος κοινοτάρχης που, στην περίφηµη «διαβούλευση» στο τελευταίο νοµαρχιακό συµβούλιο της µεταβατικής περιόδου του «Καλλικράτη», µου καταγγέλθηκε ότι υποδείκνυε σε σωµατώδεις εντολοδόχους να προπηλακίζουν οµιλητές, για να τους κατευνάζει ο ίδιος στη συνέχεια ως …ψύχραιµος µεσολαβητής. Σε εκείνο το νοµαρχιακό συµβούλιο πέρασα κρυφά ανάµεσα στις γραµµές των αστυνοµικών που πετούσαν έξω όποιον τους υποδείκνυαν οι άνθρωποι της εταιρίας, τρυπώνοντας στην πολυπληθή συνοδεία του κυρίου Στρατουδάκη της «Ελληνικός Χρυσός».

Την ίδια ώρα, έξω από το κτίριο του νοµαρχιακού συµβουλίου, ο σύντροφός µου που προσπάθησε να µπει στον χώρο της ΑΝΟΙΧΤΗΣ διαβούλευσης, έτρωγε κλωτσιές από τραµπούκους της εταιρίας, ενώ τον κρατούσε «αγκαζέ» ο υψηλόβαθµος αστυνοµικός.

Έτσι άνοιξε ο κύκλος της βίας. Με την παραβίαση των δικαιωµάτων στη διαβούλευση, η οποία δεν έγινε µε την κοινωνία παρούσα. Στην πραγµατικότητα, η ίδια η «διαβούλευση» για τη µελέτη περιβαλλοντικών επιπτώσεων ήταν η πρώτη πράξη κρατικής βίας. Η Ιστορία θα καταγράψει πώς η αστυνοµία λειτούργησε ως υπάλληλος της εταιρίας. Και όχι µόνο τότε, αλλά ΑΠΟ τότε η αστυνοµία, συχνά σε συνεργασία µε τη δικαιοσύνη, παραβιάζει τα ανθρώπινα δικαιώµατα συστηµατικά.

Ο δεύτερος βασικός κύκλος παραβίασης δικαιωµάτων στην περίπτωση της Χαλκιδικής είχε στόχο την, µε κάθε τρόπο, προστασία των συµφερόντων της εταιρείας από τους αµφισβητίες. Όσοι αµφισβήτησαν τις διαδικασίες βρέθηκαν στο στόχαστρο µιας απίστευτης αστυνοµικής καταστολής µε παράλογες διώξεις, προφυλακίσεις, παρακολουθήσεις, δηµιουργία παράνοµης τράπεζας DNA, µε την αστυνοµία να λειτουργεί υπό τις διαταγές των σεκιουριτάδων στο βουνό και να επιµένει να εµπαίζει όσους της καταγγέλλουν τις παρανοµίες της εταιρίας. Επίσης, η αστυνοµία έχει διενεργήσει απαγωγές, έχει ασκήσει υπέρµετρη και επικίνδυνη βία σε διαδηλωτές, ανέκρινε ανηλίκους χωρίς την παρουσία όχι µόνο δικηγόρου, αλλά ούτε των γονιών τους, έθεσε σε κίνδυνο τη ζωή ηλικιωµένων και καρδιοπαθών και έριξε δακρυγόνα µέχρι και στο σχολείο της Ιερισσού. Για κάποια από τα γεγονότα αυτά, εκδόθηκε η από 26-3-2013 Δηµόσια Δήλωση της Διεθνούς Αµνηστίας, µε την οποία καλεί τις ελληνικές αρχές να διερευνήσουν τη συµπεριφορά της ελληνικής αστυνοµίας, ενώ στην πολυσέλιδη έκθεσή της που εξέδωσε το Μάρτη του 2014, µε τίτλο «Κράτος εν κράτει, κουλτούρα κακοµεταχείρισης και ατιµωρησίας στην ελληνική αστυνοµία», η Διεθνής Αµνηστία κάνει εκτενή αναφορά στις διαδηλώσεις στις Σκουριές.

Υπάρχει και ένας τρίτος κύκλος παραβίασης κρίσιµων δικαιωµάτων. Από την έγκρισή της µέχρι σήµερα, η έγκριση περιβαλλοντικών όρων καταπατήθηκε από την εταιρία πολλάκις και πάντα µε τη συνδροµή ή την ανοχή του κράτους. Σε πολλές περιπτώσεις οι κάτοικοι καταγγέλλουν ότι εκτελούνται παράνοµες εργασίες και αντιµετωπίζονται από την κρατική µηχανή ως συνωµότες κι εχθροί της ανάπτυξης, ενώ οι ελεγκτικοί µηχανισµοί φυσικά απουσιάζουν. Μερικά παραδείγµατα:

– Ολόκληρες περιοχές βρέθηκαν να πίνουν νερό µε αρσενικό, όπως έγινε στην περίπτωση του Νεοχωρίου που έπινε τέτοιο επί ενάµιση χρόνο.

– Φορτηγά µε τοξικά φορτία, συµπυκνώµατα αρσενοπυρίτη, αποκαλύπτονται λόγω ατυχηµάτων. Η µεταφορά τους γίνεται προς το λιµάνι της Θεσσαλονίκης µε τρόπο παράνοµο, που ανάγκασε το Δήµο Βόλβης να ζητήσει την εφαρµογή του νόµου και µε ασφαλιστικά µέτρα να διεκδικήσει τη διακοπή διέλευσης των φορτηγών από την περιοχή του.

– Η εταιρεία υλοτοµεί ανεξέλεγκτα και επεκτείνει τις εργασίες της σε περιοχές, για τις οποίες δεν έχει άδεια.

– Κτιριακά συγκροτήµατα ξεπηδάν στη µέση του δάσους, µε τις εργασίες τους να ξεκινούν χωρίς άδεια δόµησης.

Το παράδειγµα που ακολουθεί είναι εξαιρετικά χαρακτηριστικό, γιατί συµπυκνώνει τις δυο προηγούµενες περιπτώσεις παραβίασης δικαιωµάτων: τον χωρίς άδεια βιασµό του περιβάλλοντος, µε την καταστολή και την άδικη δίωξη αυτών που αντιδρούν και αποκαλύπτουν την παρανοµία. Πρόκειται για το λεγόµενο ρέµα (ή Λάκκο) Καρατζά, όπου η εταιρεία σχεδιάζει να δηµιουργήσει φράγµα ύψους άνω των 150 µέτρων για να συγκρατεί τα φερτά υλικά από τις εξορύξεις. Πρόκειαι για ένα από τα µεγαλύτερα φράγµατα στη χώρα. Ας δούµε λίγο πώς προωθήθηκε, µε τι διαδικασίες και µε ποιο τίµηµα για την τοπική κοινωνία.

Το ρέµα (ή Λάκκο) Καρατζά

Την 21η Απριλίου του 2013, εκσκαφείς της εταιρίας εξόρυξης χρυσού στη Χαλκιδική µπήκαν στο µη-οριοθετηµένο ρέµα Καρατζά, ανοίγοντας δρόµους, εκχερσώνοντας αιωνόβιες οξιές και µπαζώνοντάς τες µε επιχωµατώσεις. Στις 22 Απριλίου οι κάτοικοι της γύρω περιοχής µαζεύτηκαν στο σηµείο, καλώντας το δασάρχη και ζητώντας του να κάνει αυτοψία. Ο δασάρχης, αν και αρµόδιος, υποσχέθηκε να «ενηµερώσει τους ανωτέρους» του και επέδειξε ολιγωρία. Στις 27 Απριλίου σε αντίστοιχη συγκέντρωση των κατοίκων της περιοχής και µετά τις καταγγελίες των κατοίκων ότι οι εργασίες εκτελούνται χωρίς άδεια, ο αστυνοµικός διευθυντής που ήταν παρών, αντί να ζητήσει από τους ανθρώπους της εταιρείας να επιδείξουν την άδεια, παρέπεµψε τους καταγγέλοντες σε συνάντηση στις 29 του µηνός, όπου η εταιρεία θα την προσκόµιζε. Η συνάντηση δεν συγκλήθηκε ποτέ, προδίδοντας µια προφανή διάθεση κωλυσιεργίας εκ µέρους των αρχών. Από την 1η Μαΐου και για 10 ηµέρες, η περιοχή γίνεται πεδίο συγκρούσεων, πολίτες προσέρχονται στην περιοχή και διαµαρτύρονται για τις παράνοµες εργασίες, ενώ οι παράνοµες εργασίες συνεχίζονται µε την προστασία των αστυνοµικών αρχών που έχουν πλήρη επίγνωση του τι συντελείται εκεί. Με την πίεση από γεγονότα υποστήριξης του αγώνα των κατοίκων, η συνάντηση µεταξύ αρχών, κατοίκων που αντιδρούν και εταιρείας καθορίζεται και πάλι για τις 13 Μαΐου. Την παραµονή της συνάντησης, πραγµατοποιείται πορεία κατοίκων στην περιοχή µε το αίτηµα να αναβληθούν οι εργασίες µέχρι την προσκόµιση της άδειας από την εταιρεία. Η απάντηση της αστυνοµίας είναι άµεση: επιτίθεται απρόκλητα στους συγκεντρωµένους µε µανία, υπέρµετρη βία και χηµικά.

Για τα επεισόδια εκείνης της ηµέρας θα σχηµατισθεί µια από τις δικογραφίες που έχουν συζητηθεί πολύ. Θα πρότεινα για µια αναλυτική παρουσίασή της να διαβάσετε το άρθρο µου «Η χαµένη τιµή του Μπάµπη, της Λίτσας και του Μανάβη», που δηµοσιεύτηκε στο tvxs, µε τίτλο που εµπνέεται από τη λογοτεχνία. Δυστυχώς, και η ίδια η δικογραφία φαίνεται εξίσου εµπνευσµένη. Άπειρες σελίδες, κυρίως από ηχογραφηµένες τηλεφωνικές συνοµιλίες πολιτών, όπως εκείνου που λέει ότι έχει κάποια «δουλειά», αλλά, αφού µιλάει βράδυ Σαββάτου, η δουλειά ερµηνεύεται από τις διωκτικές αρχές ως συµµετοχή σε συνωµοτικές πράξεις. Πολίτης κατηγορείται ως υπεύθυνος για τη δηµιουργία εκρηκτικού κλίµατος, γιατί σε συνέντευξή του σε εφηµερίδα της Αθήνας περιγράφει ότι το κλίµα στην Ιερισσό …είναι εκρηκτικό. Μια σειρά καινοφανών συνδέσεων γεγονότων και ανθρώπων επισφραγίζεται από την κορωνίδα της κατηγορίας για πυροβολισµό αστυνοµικού. Τούτο θα αποτελέσει και το έρεισµα για την κατηγορία των συµµετεχόντων στη διαµαρτυρία για την παραβίαση του νόµου στον Λάκκο Καρατζά ως µελών εγκληµατικής οργάνωσης, µε τη δικογραφία να διανθίζεται κι από άλλα γεγονότα, όπως τη φθορά αυτοκινήτου και την τοποθέτηση εµπρηστικού µηχανισµού µε γκαζάκια σε βιτρίνα καταστήµατος. Όλα αυτά σε µια υπόθεση που εκκρεµεί και για την οποία θα προσθέσω µόνο ότι είµαι σίγουρη ότι στο µέλλον θα αποτελεί αντικείµενο µελέτης στις νοµικές σχολές.

Στις 26 Ιουνίου του 2013 οι κάτοικοι καταθέτουν στο Μονοµελές Πρωτοδικείο Χαλκιδικής αίτηση προσωρινής διαταγής για τη διακοπή των εργασιών, απόφαση που λαµβάνεται στις 28 του ίδιου µήνα. Ένα µήνα αργότερα, το δικαστήριο επιφυλάσσεται να εκδώσει απόφαση επί της ουσίας, αλλά διατάζει την άρση της διακοπής των εργασιών.

Η αίτηση ασφαλιστικών µέτρων εκδικάζεται στις 3 Σεπτεµβρίου. Η Πρόεδρος του Μονοµελούς Πρωτοδικείου Χαλκιδικής αποφαίνεται ότι πρόκειται για «απλή νόµιµη υλοτόµηση» που γίνεται σύµφωνα µε τους κανόνες υλοχρηστικής και τις διατάξεις του ελληνικού δικαίου.

Κι αν η µελέτη οριοθέτησης του ρέµατος εκκρεµούσε από το 2006, όπου υποβλήθηκε αλλά δεν έπαιρνε έγκριση, τούτο δεν εµπόδισε την εταιρεία να προχωρήσει από το φθινόπωρο στη δηµιουργία µικρών φραγµάτων προκειµένου να αποκρύψει τα υλικά που εναποτίθενται στον ποταµό. Μάταια, καθώς το φωτογραφικό υλικό εκείνης της εποχής που έχουν συγκεντρώσει οι κάτοικοι προδίδει την πραγµατική κατάσταση.

Εδώ θα ήθελα να σηµειώσω ότι αυτό το υλικό δεν ήταν εύκολο να ληφθεί, ο δε φωτογράφος κατηγορείται για συµµετοχή στη συµµορία της δικογραφίας που αναφέραµε, καθώς είναι και ιδιοκτήτης παντοπωλείου που πουλάει γκαζάκια ίδιας µάρκας µε αυτά που χρησιµοποιήθηκαν σε εµπρηστική επίθεση.

Με αλλεπάλληλες καταγγελίες και διαµαρτυρίες των κατοίκων, φτάνουµε πλέον στις 3 Ιουνίου του 2014, όπου αναλαµβάνουν επιτέλους δράση οι επιθεωρητές µεταλλείων και στις 4/6 εκδίδουν το σχετικό έγγραφο. Διαπιστώνουν την παρανοµία και επιβεβαιώνουν την απόφαση 1492/2013 του ΣτΕ, η οποία έχει µείνει ουσιαστικά ανεφάρµοστη για πάνω από ένα χρόνο και ορίζει ότι «πριν από τη διενέργεια οιασδήποτε επεµβάσεως στα ρέµατα Καρατζάς Λάκκος και Λοτσάνικο, θα πρέπει να εγκριθεί ο καθορισµός των οριογραµµών τους από το αρµόδιο, κατά περίπτωση, όργανο» που στην περίπτωση των δασικών ρεµάτων στις Σκουριές είναι ο Πρόεδρος της Δηµοκρατίας.

Το αποτέλεσµα; Στις 6/6 δηµοσιεύεται στο ΦΕΚ το απαραίτητο Προεδρικό Διάταγµα οριοθέτησης των ρεµάτων. Δεν θα σχολιάσω τη χρονική σύµπτωση, ούτε την προεργασία που έγινε µε τροπολογία στο νοµοσχέδιο του ΥΠΕΚΑ για τα υδατορέµατα. Κρατάω µόνο το γεγονός ότι για πάνω από ένα χρόνο οι εργασίες γίνονταν παράνοµα µε την κάλυψη πολλών αρχών και ότι σε αυτό το διάστηµα, πολλοί άνθρωποι απώλεσαν βασικά τους δικαιώµατα, είναι σήµερα υπόδικοι, γιατί ξεσκέπασαν αυτή την παρανοµία και διαµαρτυρήθηκαν για αυτή.

Αυτή είναι µία από τις πολλές µικρές ιστορίες «αντίστασης» στη Χαλκιδική από το 2010. Οι κάτοικοι έπρεπε να κινητοποιηθούν συνεχόµενα για πάνω από ένα χρόνο, για να εφαρµοστεί ο νόµος για µία ηµέρα. Σε ένα ρέµα που οριοθετήθηκε, αφού καταστράφηκε και λίγο πριν «καταργηθεί», για να γίνει χαβούζα, όπως και τα διπλανά ρέµατα. Μόνο που εκεί δεν θα θάβονται µόνο τα τοξικά κατάλοιπα. Εκεί θάφτηκε κι ένα τµήµα της αξιοπιστίας της ελληνικής διοίκησης.

Αυτές είναι οι συνθήκες, κάτω από τις οποίες γίνεται επίκληση του δικαιώµατος στην αντίσταση από το κίνηµα ενάντια στην εξόρυξη στη Χαλκιδική, ενώ βρίσκονται σε εξέλιξη τρεις κακουργηµατικές δικογραφίες, µε δεκάδες κατηγορουµένους η καθεµία και µε κάποιους από αυτούς «µπαλαντέρ» σε όλες, και η τοπική κοινωνία διχάζεται όλο και πιο βαθιά ανάµεσα στους υπέρµαχους και τους πολέµιους της επένδυσης.

Για να επέλθει κοινωνική ειρήνη, πρέπει να γυρίσουµε πίσω. Στην αρχή του κύκλου της βίας: στη διαβούλευση. Ακόµα κι αν αυτό σήµερα φαίνεται σχεδόν ακατόρθωτο, µόνο αν βγάλουµε από το επίκεντρο το κέρδος και την εταιρεία και επαναφέρουµε τον άνθρωπο και τη δηµοκρατία, έχουµε την ελπίδα να αποφύγουµε την καταστροφή στη Χαλκιδική. Όχι µόνο του περιβάλλοντος, αλλά και της κοινωνίας και της δηµοκρατίας.

PHOTO-3ΕΛΕΑΝΑ ΙΩΑΝΝΙΔΟΥ

Δικηγόρος

Advertisements