ΝΟΤΙΟ ΑΙΓΑΙΟ: νησιωτικό περιβάλλον και τουριστική ανάπτυξη, μια λεπτή ισορροπία μεσοπέλαγα

photo-13Τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου είναι ευρύτερα γνωστά στους Έλληνες και τους ξένους επισκέπτες για τις καλοκαιρινές τους διακοπές. Ελάχιστοι είναι αυτοί που δεν έχουν επισκεφθεί ένα από αυτά τουλάχιστον μια φορά στη ζωή τους. Η Ρόδος, η Σύρος, η Μύκονος, η Σαντορίνη, η Κως, το Καστελόριζο, η Μήλος και άλλα 41 νησιά αποτελούν τη μεγαλύτερη νησιωτική περιφέρεια της Ευρώπης. Το κύριο πλεονέκτημα τους, που τα κάνει τόσο μοναδικά και ελκυστικά για τους Έλληνες και ξένους τουρίστες, είναι το φυσικό περιβάλλον τους και τα καταγάλανα νερά του Αιγαίου που τα περιβάλλουν.

Ο τουρισμός, λοιπόν, αποτελεί την κυρίαρχη οικονομική δραστηριότητα των νησιών, με ελάχιστες εξαιρέσεις. Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια η μείωση των τιμών, λόγω οικονομικής κρίσης, έχει οδηγήσει σε αύξηση του μοντέλου του μαζικού τουρισμού. Ακριβώς αυτό δημιουργεί μια λεπτή ισορροπία μεταξύ του ακολουθουμένου τουριστικού μοντέλου ανάπτυξης στα νησιά και του φυσικού περιβάλλοντος. Μια ισορροπία τρόμου, θα τη χαρακτήριζε κανείς, αφού οι δραστηριότητες αυτές απαιτούν δυσανάλογους φυσικούς και ενεργειακούς πόρους καθώς και δυσανάλογες, για το μέγεθος των νησιών, υποδομές περιβαλλοντικής προστασίας.

Για να αντιληφθεί κανείς τις ιδιαιτερότητες των προβλημάτων που αντιμετωπίζουν τα νησιά του Νοτίου Αιγαίου, πρέπει να κατανοήσει την έννοια της «νησιωτικότητας». Η νησιωτικότητα, θα μπορούσε να πει κανείς, ότι είναι το σύνολο των εγγενών αδυναμιών που δημιουργούνται από το γεγονός ότι ένα νησί αποτελεί μια γεωγραφικά απομονωμένη περιοχή εξαιτίας της θάλασσας που το περιβάλλει. Τα νησιά δεν μπορούν να λειτουργήσουν συμπληρωματικά σε επίπεδο υποδομών και επομένως είναι υποχρεωτικό, ανεξαρτήτως του μεγέθους τους, να διαθέτουν ένα ολοκληρωμένο δίκτυο υποδομών εξυπηρέτησης των πολιτών, υγείας, εκπαίδευσης και, φυσικά, περιβαλλοντικής προστασίας.

Η μεγάλη και χωρίς σχεδιασμό τουριστική ανάπτυξη, όμως, οδήγησε σε πολλαπλά προβλήματα περιβαλλοντικής υποβάθμισης, που κυρίως εστιάζονται στην άναρχη και εκτατική δόμηση, τη θαλάσσια ρύπανση, την ελλιπή διαχείριση των στερεών απορριμμάτων, τις υποβαθμισμένες υποδομές επεξεργασίας αστικών λυμάτων και την υπεράντληση των φυσικών και ενεργειακών πόρων των νησιών.

Η απουσία σοβαρού χωροταξικού και πολεοδομικού σχεδιασμού, με ελάχιστες εξαιρέσεις, έχει οδηγήσει σε άναρχη δόμηση και τσιμεντοποίηση μεγάλων περιοχών καταστρέφοντας το φυσικό περιβάλλον. Είναι επιβεβλημένος, λοιπόν, ο σχεδιασμός σε επίπεδο νησιού, προκειμένου να προσδιοριστεί η φέρουσα ικανότητα ανά νησί και με βάση αυτή να σχεδιασθεί οι αναπτυξιακές πολιτικές. Ευτυχώς, σε ορισμένα νησιά που κρίθηκαν παραδοσιακοί οικισμοί επιτεύχθηκε σχετικά νωρίς ο έλεγχος της δόμησης. Με το γενικό ξεπούλημα που έχει προαναγγείλει η κυβέρνηση στην περιουσία του τόπου μας, ένα μεγάλο μέρος της δημόσιας περιουσίας έχει μεταβιβαστεί στο ΤΑΙΠΕΔ και κινδυνεύει άμεσα από «επενδυτές- κοράκια» να μετατραπεί σε φιλέτα για real estate. Χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι το Λιμανάκι της Λάρδου και το Πρασονήσι στη Ρόδο.

Το ναυάγιο του Sea Diamond στην καλντέρα της Σαντορίνης αποτελεί ένα άλλο μείζον περιβαλλοντικό ζήτημα, το οποίο έχει αφεθεί ουσιαστικά στην τύχη του. Καθημερινά από το ναυάγιο διαρρέουν μικρές ποσότητες πετρελαίου, οι οποίες συγκρατούνται από ειδικό φραγμό που έχει τοποθετηθεί περιμετρικά του ναυαγίου ώστε να μην απειλεί το θαλάσσιο περιβάλλον. Όμως, ο πραγματικός κίνδυνος παραμονεύει σε μια πιθανή κατακρήμνιση του ναυαγίου στην καλντέρα, η οποία θα οδηγούσε σε ανεξέλεγκτη απελευθέρωση επικίνδυνων ουσιών στο θαλάσσιο περιβάλλον. Αντίστοιχο πρόβλημα θα μπορούσε να δημιουργηθεί ακόμη και λόγω της φυσικής διάβρωσης του πλοίου στο άμεσο μέλλον. Είναι επιτακτική λοιπόν ανάγκη της ανέλκυσης και απομάκρυνσης του ναυαγίου από την περιοχή.

Η αυξημένη τουριστική κίνηση έχει επίσης ως αποτέλεσμα την αντίστοιχη αύξηση των στερεών απορριμμάτων που παράγονται σε σχέση με τον πληθυσμό των νησιών. Το γεγονός ότι τα απορρίμματα προέρχονται κυρίως από την τουριστική δραστηριότητα, εμφανίζει δύο ιδιαιτερότητες. Η πρώτη είναι η ανισοκατανομή των ροών των απορριμμάτων, όπου καταγράφεται, πολλές φορές, διπλάσια ροή το καλοκαίρι απ’ ότι το χειμώνα, γεγονός που δυσκολεύει στο σχεδιασμό των υποδομών διαχείρισης. Η δεύτερη είναι η ποσοστιαία διαφοροποίηση του είδους των απορριμμάτων, όπου τα υλικά συσκευασίας (κουτιά αναψυκτικών, μπουκάλια νερού κλπ) είναι ιδιαίτερα αυξημένα, γεγονός που θα μπορούσε να αξιοποιηθεί προς όφελος της ανακύκλωσης. Δυστυχώς όμως, το επίπεδο διαχείρισης των απορριμμάτων στην περιφέρεια δεν είναι ούτε κατά προσέγγιση το ελάχιστα ικανοποιητικό. Η ανακύκλωση, με εξαίρεση ελάχιστους Δήμους όπως αυτός της Σύρου, αφορά στο χαρτί ενώ, όπου αναλήφθηκαν ιδιωτικές πρωτοβουλίες από ομάδες ενεργών πολιτών δεν είχαν τη στήριξη των τοπικών φορέων. Σήμερα στην περιφέρεια είναι ενεργοί 16 ΧΑΔΑ (Χώροι Ανεξέλεγκτης Διάθεσης Απορριμμάτων). Αυτό και μόνο αποτελεί ένα τεράστιο περιβαλλοντικό ζήτημα, το οποίο θα επιφέρει και κυρώσεις από πλευράς Ευρωπαϊκής Ένωσης εντός του 2014.

Ένα μείζον επίσης θέμα στο οποίο η περιφέρεια υστερεί σημαντικά είναι η διαχείριση των αστικών λυμάτων. Οι Βιολογικοί Καθαρισμοί που έχουν κατασκευαστεί δεν καλύπτουν το σύνολο των οικισμών των νησιών, ενώ υπάρχουν νησιά όπου δεν έχουν ακόμη κατασκευαστεί ΒΙΟ.ΚΑ. Ακόμη και σε περιοχές που έχουν ολοκληρωθεί τα αποχετευτικά δίκτυα, δεν έχουν συνδεθεί όλα τα σπίτια λόγω των αυξημένων τελών σύνδεσης. Από την άλλη, η απουσία ελέγχου της λειτουργίας των βιολογικών καθαρισμών των ξενοδοχείων, έχουν ως αποτέλεσμα την πρόκληση τοπικής μόλυνσης των θαλασσών αρκετές φορές.

Παρά τα μεγάλα προβλήματα που αναφέρθηκαν, τη σημαντική έλλειψη περιβαλλοντικών υποδομών και την καταστροφή ενός μεγάλου μέρους του φυσικού αποθέματος από την ανθρωπογενή δραστηριότητα, τα νησιά μας συνεχίζουν να αποτελούν επίγειους παραδείσους τόσο για εμάς τους νησιώτες, όσο και για τα εκατομμύρια επισκεπτών κάθε χρόνο. Κάθε νησί με το δικό του ύφος κρύβει αναρίθμητους θησαυρούς φυσικού κάλλους και ιστορίας. Η υποχρέωση όλων μας είναι αναστρέψουμε τις επιπτώσεις από την υπερεκμετάλευση του περιβάλλοντος και να αφοσιωθούμε σε ένα μοντέλο ανάπτυξης που θα σέβεται αυτόν τον ανεκτίμητο πλούτο των νησιών μας.

ΝεκτΑριος ΣαντορινιΟς

Χημικός Μηχανικός,
Περιφερειακός Σύμβουλος Νοτίου Αιγαίου
«Πολίτες Κόντρα στον Καιρό»,
Συντονιστής Ν.Ε. ΣΥΡΙΖΑ Νότιας Δωδεκανήσου

Advertisements