Τα ελληνικά νησιά: πολύτιμοι μεταναστευτικοί σταθμοί για τα πουλιά

PHOTO-19Αν και το επικό ταξίδι της μετανάστευσης των πουλιών είναι μία αρχέγονη συνήθεια που πάντα κέντριζε την φαντασία των ανθρώπων, δυστυχώς, οι γνώσεις μας αναφορικά με αυτό παραμένουν περιορισμένες. Για παράδειγμα, οι επιστήμονες δεν έχουν ακόμη καταλήξει εάν τα πουλιά, προκειμένου να προσανατολιστούν, παρατηρούν τη θέση των άστρων και του ήλιου ή βασίζονται στο μαγνητικό πεδίο της γης, διατηρώντας έτσι την πορεία τους στο μακρινό ταξίδι της μετανάστευσης.

Δισεκατομμύρια πουλιά διασχίζουν κάθε χρόνο την έρημο της Σαχάρας κα τη Μεσόγειο θάλασσα προς και από τις περιοχές αναπαραγωγής στην Παλαιαρκτική και τις περιοχές διαχείμασης στην τροπική Αφρική. Τα μικρά και μεγάλα νησιά της χώρας μας αποτελούν κατά την ανοιξιάτικη περίοδο, τον πρώτο ενδιάμεσο μεταναστευτικό σταθμό στα οποία τα πουλιά έχουν τη δυνατότητα να τραφούν και να ξεκουραστούν, μετά από διάστημα τεσσάρων με πέντε ημερών κουραστικού ταξιδιού, όσο δηλαδή διαρκεί η διάσχιση της ερήμου και της Μεσογείου.

Με βάση θεωρητικά μοντέλα, αλλά και εμπειρικά δεδομένα είναι ξεκάθαρο ότι κατά την ανοιξιάτικη μεταναστευτική περίοδο τα πουλιά βρίσκονται υπό πίεση για να αφιχθούν γρήγορα στις περιοχές αναπαραγωγής τους στη Βόρεια Ευρώπη. Επομένως, η δυνατότητα ανεύρεσης τροφής στους ενδιάμεσους μεταναστευτικούς σταθμούς επηρεάζει το φιλόδοξο εγχείρημα  της μετανάστευσης, γιατί καθορίζει τον λιγοστό χρόνο που τα πουλιά παραμένουν σε αυτά. Για παράδειγμα, σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα για τον Κηποτσιροβάκο (Sylvia borin) φαίνεται ότι τα μεταναστευτικά που φτάνουν σε κάποιο νησί της δυτικής ή της κεντρικής Μεσογείου παραμένουν σε αυτά κατά κανόνα μόνο για μια ή δύο μέρες. Αντίθετα, στην ανατολική Μεσόγειο από δεδομένα που έχουν συστηματικά συλλεχθεί στα Αντικύθηρα γνωρίζουμε ότι τα πουλιά παραμένουν για μεγαλύτερα χρονικά διαστήματα με βάση προκαταρτικά αποτελέσματα τηλεμετρίας.

Αυτό συμβαίνει πιθανότατα γιατί τα πουλιά που φτάνουν στα ελληνικά νησιά (εικόνα που προκύπτει από δεδομένα από τα Αντικύθηρα, τη Γαύδο και τα Στροφάδια) είναι πολύ πιο εξασθενισμένα από τα πουλιά που προσγειώνονται σε νησιά της κεντρικής και δυτικής Μεσόγειου. Πολλά πουλιά μάλιστα εξαντλούνται τόσο πολύ από τη διάσχιση της ερήμου και της θάλασσας, που αδυνατούν να συνεχίσουν το ταξίδι τους προς την ηπειρωτική Ελλάδα (π.χ. Πελοπόννησος).  Κατά τη διάρκεια ήμερων ή ετών με δυσχερείς  καιρικές συνθήκες (αντίθετους ανέμους, βροχόπτωση κ.λπ.) μπορεί κάνεις να βρει δεκάδες νεκρά πουλιά από την εξαθλίωση και την ασιτία, στη Γαύδο και στα Αντικύθηρα. Στα Στροφάδια όπου η απόσταση από τις Αφρικάνικες ακτές είναι μεγαλύτερη, το φαινόμενο παρατηρείται ακόμη πιο έντονο.

Τα πουλιά, που φτάνουν με περίσσεια ενεργειακών αποθεμάτων σε ένα νησί αμέσως μετά τη διάσχιση της Μεσογείου, δίνουν κατά κανόνα προτεραιότητα στην ξεκούραση και την αποφυγή αρπακτικών, αφού θα συνεχίσουν το ταξίδι τους με τη δύση του ηλίου. Η πλειοψηφία όμως των πουλιών που φτάνουν σε νησιά όπως η Γαύδος τα Αντικύθηρα και τα Στροφάδια, έχουν εξαντλήσει τα ενεργειακά τους αποθέματα και το πρώτο τους μέλημα είναι η γρήγορη ανεύρεση τροφής, ώστε να αναπληρώσουν την απολεσθείσα σωματική τους μάζα και συνεπώς να είναι σε θέση να συνεχίσουν το ταξίδι τους προς τις περιοχές αναπαραγωγής. Επειδή η αφομοίωση της τροφής είναι μειωμένη μετά από μεταναστευτικές πτήσεις μεγάλων αποστάσεων, αφού μέρος του πεπτικού συστήματος έχει καταβληθεί κατά τη διάρκεια της πτήσης, πολλά είδη καταφεύγουν στην κατανάλωση νέκταρ για τις πρώτες ώρες μετά την άφιξη τους καθώς είναι ενεργειακά πλούσιο και εύκολα αφομοιώσιμο από το ταλαιπωρημένο πεπτικό τους σύστημα.  Πρόσφατη εργασία σε επιβεβαίωση των παραπάνω φανέρωσε ότι η κατανάλωση σε νέκταρ είναι αυξημένη από τα πουλιά στα Αντικύθηρα σε σύγκριση με πουλιά σε αλλά νησιά της κεντρικής και δυτικής Μεσογείου.

Τα νησιωτικά οικοσυστήματα λοιπόν παίζουν έναν εξαιρετικά σημαντικό ρόλο στην επιτυχημένη μετανάστευση των πουλιών και κατ΄ επέκταση στην ίδια την επιβίωσή τους. Το επιστημονικό έργο που έχει γίνει και εξακολουθεί να γίνεται στα Αντικύθηρα  (από την Ορνιθολογική μέσω του Ορνιθολογικού Σταθμού Αντικυθήρων), στη Γαύδο (από το Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης) και στα Στροφάδια (από το ΑΤΕΙ Ιονίων Νήσων, σε συνεργασία με την Ορνιθολογική και το Σουηδικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας) μας έχουν βοηθήσει να κατανοήσουμε καλύτερα το υπέροχο φαινόμενο της μετανάστευσης.

Δυστυχώς, παρέα με την κατανόηση του υπέροχου αυτού φαινομένου έρχεται και η συνείδηση των ανθρωπογενών απειλών που αντιμετωπίζουν τα ήδη εξαντλημένα πουλιά που σταθμεύουν στη χώρα μας. Δυστυχώς, στα Ιόνια νησιά είναι ακόμη πολύ διαδεδομένη η ανοιξιάτικη λαθροθηρία του Τρυγονιού, αλλά και άλλων ειδών. Το κυνήγι την άνοιξη έχει απαγορευτεί από την Ευρωπαϊκή Ένωση από το 1985, γιατί τα πουλιά είναι σε πρώιμη αναπαραγωγική περίοδο και έτσι με κάθε πυροβολισμό κινδυνεύει να χαθεί η επόμενη γενιά των ειδών που μεταναστεύουν.

Παρότι η «παράδοση» αυτή αποτελεί ευθεία παραβίαση των ευρωπαϊκών Οδηγιών για τη βιοποικιλότητα, οι αρχές εξακολουθούν μέχρι και σήμερα να μην ελέγχουν τη λαθροθηρία στη Ζάκυνθο, τους Παξούς, τους Αντίπαξους, την Κέρκυρα και τους Οθωνούς. Η Ορνιθολογική προκειμένου να αντιμετωπίσει τη λαθροθηρία έχει αρχίσει μια διεθνή τριετή εκστρατεία, χρηματοδοτούμενη από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με σκοπό την ενημέρωση και ευαισθητοποίηση της τοπικής κοινωνίας και ιδίως της νέας γενιάς για τις επιπτώσεις της λαθροθηρίας.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΚΑΡΡΗΣ, Καθηγητής Εφαρμογών, Τμήμα Τεχνολογίας Περιβάλλοντος και Οικολογίας, TEI Ioνίων Νήσων

ΜΑΛΑΜΩ ΚΟΡΜΠΕΤΗ, Υπεύθυνη Πολιτικής, Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία

ΧΡΗΣΤΟΣ ΜΠΑΡΜΠΟΥΤΗΣ, Δρ Βιολογίας, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας, Παν/μιο Κρήτης, Συντονιστής Ορνιθολογικού Σταθμού Αντικυθήρων

ΣΤΑΥΡΟΣ  ΞΗΡΟΥΧΑΚΗΣ, Δρ. Βιολογίας – Ερευνητής, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Κρήτης, Πανεπιστήμιο Κρήτης

THORD FRANSSON, Δρ., Υπεύθυνος Τμήματος Ασπόνδυλων, Κέντρο Δακτυλιώσεων, Μουσείο Φυσικής Ιστορίας Σουηδίας

Advertisements