Αυθαίρετα: από τα Αναφιώτικα και το Πέραμα στο Mall και τη Μύκονο

photo-11Η ιστορία της αυθαίρετης δόμησης στην Ελλάδα είναι τόσο μακρά όσο τουλάχιστον και η ύπαρξη του νέου ελληνικού κράτους, αν και στην πραγματικότητα ολοκληρωμένη νομοθεσία δόμησης έχουμε μετά το 1922.

Η αυθαίρετη δόμηση αναπτύχθηκε σε μεγάλους ιστορικούς κύκλους και με πολύ διαφορετικά κοινωνικά χαρακτηριστικά και τυπολογία χωρικής ανάπτυξης.

Ο πρώτος μεγάλος κύκλος, κυρίως στα χρόνια μετά τον πόλεμο (1950-60) περιλαμβάνει την ανάπτυξη των αυτογενών λαϊκών οικισμών σε απομακρυσμένες και συχνά δύσβατες περιοχές, όπως η περίπτωση του Περάματος, των Μετεώρων στη Θεσσαλονίκη κ.λπ., καθώς και στις παρυφές ή κατ’ επέκταση περιοχών με εργατικές – προσφυγικές κατοικίες (Καισαριανή, Δραπετσώνα κ.ά.).

Είναι μια πρακτική που τη γεννά η παντελής έλλειψη κοινωνικών πολιτικών στέγης για τους βίαια αστικοποιημένους αγροτικούς πληθυσμούς που συρρέουν στα αστικά κέντρα για λόγους επιβίωσης.

Και είναι μια πρακτική που παράγει χώρο με μέτρο την ανάγκη.

Ο δεύτερος κύκλος που έχει ως αφετηρία του τη νομοθεσία για την τοποθέτηση «λυομένων» σε εκτός σχεδίου περιοχές αναπτύσσεται αρχικά στη χουντική επταετία και αφορά κυρίως στη λαϊκή δεύτερη κατοικία.

Ο τρίτος κύκλος που διογκώνεται από τη δεκαετία του 1980 «αξιοποιώντας» κατά τ’ άλλα ενδιαφέρουσες αλλαγές που έφερε ο ΓΟΚ του 1985 (ημιυπαίθριοι, τρόπος ρευματοδότησης κ.λπ.) φτάνει ως σήμερα και περιλαμβάνει μια γενικευμένη εξάπλωση της αυθαίρετης δόμησης που πολύ συχνά αφορά μεσαία και ανώτερα στρώματα και έχει στόχο την κερδοσκοπία στη γη, την αύξηση της γαιπροσόδου και την «επιδεικτική» ανάδειξη πλούτου και κοινωνικής θέσης.

Κοινό χαρακτηριστικό όλων των παραπάνω κατηγοριών είναι η «ομηρία» τους αλλά σπανιότερα και η σχέση τους με ένα πελατειακό κράτος που χρησιμοποιεί τους νομιμοποιητικούς μηχανισμούς ως «παροχές», πολύ συχνά εύγλωττα σε προεκλογικές περιόδους ή σε περιόδους κοινωνικών εντάσεων.

Ωστόσο οι νομιμοποιητικοί μηχανισμοί (νόμοι και διατάγματα) από το Νόμο 720/77 του Στέφανου Μάνου ως σήμερα έχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις τόσο ως προς τον τρόπο που συντάχθηκαν όσο και ως προς τον πραγματικό τους στόχο, παρότι σε όλες τις περιπτώσεις απέτυχαν και συνεχίζουν να αποτυγχάνουν στο να ελέγξουν την αυθαίρετη δόμηση και να προστατεύσουν το περιβάλλον.

Ο 1337/83 νόμος Τρίτση –ο πιο ολοκληρωμένος ως προς τα κριτήρια και την αξιολόγηση των αυθαιρέτων διατυπώθηκε ως κομμάτι μιας συνολικότερης πολεοδομικής και χωρικής ανασυγκρότησης γι’ αυτό και αποτέλεσε για πολλά χρόνια ένα αξιόπιστο εργαλείο που όμως δεν πλαισιώθηκε τελικά με την ολοκλήρωση των σχεδιαζόμενων χωρικών παρεμβάσεων και επιλογών. Αντίθετα ο πρόσφατος νόμος 4014/11 (που πρόσφατα κρίθηκε από το Συμβούλιο της Επικρατείας και αντισυνταγματικός) δεν υπήρξε τίποτε περισσότερο από ένας εισπρακτικός μηχανισμός. Ο νόμος αυτός, που από την αρχή καταγγέλθηκε από το μεγαλύτερο μέρος του επιστημονικού και επαγγελματικού χώρου των μηχανικών ως καταστροφικός, στην πράξη ενθάρρυνε τη δημιουργία μιας τέταρτης πρόσφατης γενιάς αυθαιρέτων.

Η ιστορία την πρώτη φορά γράφεται σαν τραγωδία και τη δεύτερη σαν αθλιότητα

Σήμερα η κυβέρνηση ετοιμάζεται να καταθέσει έναν ακόμα νόμο, για μια ακόμα φορά έξω από κάθε πλαίσιο χωρικού σχεδιασμού, διατηρώντας τη συνθήκη ομηρίας των αυθαιρετούχων αφού μιλά για εξαιρέσεις από κατεδάφιση για τριάντα χρόνια.

Ταυτόχρονα:

•             Νομιμοποιεί συλλήβδην όλα τα προ του 1975 αυθαίρετα κτίσματα έναντι 500 ευρώ!!!

•             Επιτρέπει τις δικαιοπραξίες επί αυθαιρέτων σε προστατευόμενες περιοχές (παραδοσιακοί οικισμοί, αρχαιολογικοί χώροι, παράκτιες ζώνες κ.λπ.) εφόσον επιτρεπόταν η εκτέλεση οικοδομικών εργασιών κατά το χρόνο δημιουργίας τους χωρίς να εξετάζει τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις από την εγκατάστασή τους.

•             Επιτρέπει την άτυπη κατάτμηση σε εκτός σχεδίου περιοχές.

•             Δημιουργεί ένα διάτρητο και ανοιχτό σε νέους πελατειακούς χειρισμούς πλαίσιο μορφολογικής και αισθητικής (!;) ένταξης των αυθαιρέτων!!!!

•             Εξαιρεί τα αυθαίρετα του δημοσίου και των ΟΤΑ, ακόμα και αυτά που διατίθενται σε εμπορική εκμετάλλευση (όπως π.χ. κατασκευές σε χιονοδρομικά κέντρα, μαρίνες κ.λπ.) από πρόστιμα!

•             Διατηρεί θολό το πεδίο της πρόνοιας διατήρησης του περιβαλλοντικού ισοζύγιου καθώς και της αξιοποίησης των πόρων του «πράσινου» ταμείου που προέρχονται από τις τακτοποιήσεις.

•             Και για μια ακόμη φορά μεταφέρει το βάρος της ευταξίας στους μηχανικούς θεσπίζοντας βαρύτατες ποινές για «ανακριβείς» βεβαιώσεις ενώ αφήνει το όλο σύστημα διάτρητο μέσα από την απουσία πρόσφατων αεροφωτογραφιών, κτηματολογίου κ.λπ.

Απέναντι σε αυτόν το νέο κυριολεκτικά φαύλο κύκλο απαιτείται μια τοποθέτηση σαφής και μια οργανωμένη αντίσταση.

Η εργαλειακή διαχείριση της αυθαίρετης δόμησης είτε ως ανάπτυξη των πελατειακών σχέσεων είτε ως μέσο πλουτισμού ιδιοκτητών και κατασκευαστών, είτε ως οικονομικός πόρος για το δημόσιο ταμείο πρέπει επιτέλους να τερματιστεί.

Τα κοινωνικά ζητήματα που απορρέουν από τις αναγκαίες και κατηγορηματικές πλέον απαγορεύσεις νομιμοποιήσεων μπορούν να αντιμετωπισθούν θέτοντας σαφή κριτήρια.

Το μέγεθος του αυθαιρέτου, η κοινωνική ανάγκη που εξυπηρετεί (π.χ. κατοικίες κάτω από 100m2), η όχληση που προκαλεί στο περιβάλλον και η επιβάρυνση σε όμορα ακίνητα, η παλαιότητα, η θέση σε προστατευόμενες περιοχές, είναι μερικά βασικά κριτήρια που μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε συνδυασμό με παραμέτρους ενός ευρύτερου χωρικού σχεδιασμού της περιοχής που βρίσκεται το αυθαίρετο.

Αντίστοιχα πρέπει να διατυπωθούν μια σειρά κριτήρια που θα κλιμακώνουν το ύψος των προστίμων των μέχρι σήμερα αυθαιρετούχων σε αντίθεση με την σημερινή «εξισωτική» πολιτική. Να θυμίσουμε εδώ τις διατάξεις για το πρόστιμο διατήρησης που αν και αυτές δεν εξαιρούνταν από την πελατειακή διαχείριση παρόλα αυτά προσδιόριζαν μια υπαρκτή διαβάθμιση στον τύπο της αυθαιρεσίας.

Όλα αυτά σε συνδυασμό με ένα σύστημα ουσιαστικού και λειτουργικού ελέγχου της δόμησης θα πρέπει να καθιστούν πλέον απαγορευτική κάθε νέα απόπειρα αυθαιρεσίας.

Παράλληλα νέες πολιτικές κοινωνικής κατοικίας, επιδοματικές πολιτικές και απλούστευση των διαδικασιών αδειοδότησης σε απλές κατασκευές θα αποτρέψουν αυθαιρεσίες που απορρέουν από οξείες οικιστικές ανάγκες, οικονομική δυσπραγία και αποθάρρυνση από την πρόσβαση σε γραφειοκρατικές και ενίοτε και διεφθαρμένες δομές.

ΤΟΝΙΑ ΚΑΤΕΡΙΝΗ

αρχιτέκτων

Advertisements