τουριστική ανάπτυξη, χώρος και σχεδιασμός

Στις 12 Απριλίου πραγματοποιήθηκε ανοιχτή διαβούλευση του ΣΥΡΙΖΑ-ΕΚΜ με θέμα «Χωρικός Σχεδιασμός και Αναπτυξιακή Στρατηγική στον Τουρισμό». Στη συζήτηση ερευνητές και εκπρόσωποι του κλάδου ανέλυσαν πρόσφατες εξελίξεις και κατέθεσαν προτάσεις για μια νέα στρατηγική τουριστικής ανάπτυξης. Στις εισηγήσεις, ξεχωρίσαμε κοινές διαπιστώσεις και ιδιαίτερες εμφάσεις για τις κατευθύνσεις στον τουρισμό σε σχέση με τη χωροταξική και περιβαλλοντική πολιτική της αριστεράς.

photo-16

Τουρισμός… από το παρελθόν

Βασική διαχρονική αδυναμία του τουριστικού τομέα στην Ελλάδα αποτελεί η ανεπάρκεια του δημόσιου συστήματος χωροταξικού σχεδιασμού. Οι πραγματικές επιλογές αφέθηκαν στις δυνάμεις της αγοράς – και ιδιαίτερα στους πολυεθνικούς tour operators οι οποίοι, ελέγχοντας το 80% του κλάδου, διαμόρφωσαν όρους ζήτησης και προσφοράς «στα μέτρα τους»: Τουρισμός επικεντρωμένος σε λίγους προορισμούς, με «ομαδικό» χαρακτήρα και συρρικνωμένος χρονικά τους καλοκαιρινούς μήνες.

Το κυρίαρχο μοντέλο τουρισμού που εμπεδώθηκε με έναν ιδιαίτερο τρόπο και στην Ελλάδα –και σε άλλες χώρες της Μεσογείου– έχει σημαντικές επιπτώσεις: Οδήγησε σε πολώσεις μεταξύ υπερ-ανεπτυγμένων και «υπανάπτυκτων» τουριστικά περιοχών – αν και ακόμα και στους δημοφιλείς προορισμούς η τουριστική δραστηριότητα περιορίζεται «στα 300 μ. από την ακτή»… Σε αυτό το μοντέλο, ο τουρίστας δεν είναι πια «περιηγητής»: μένει καθηλωμένος στα στενά χωρικά και χρονικά όρια που θέτουν τα «πακέτα» και οι μαζικές μονάδες. Κυριαρχεί, δεν φιλοξενείται στο χώρο.

Ο μαζικός τουρισμός καταναλώνει υπέρμετρα πόρους και επιβαρύνει το φυσικό περιβάλλον δημιουργώντας ιδιαίτερα διαχειριστικά προβλήματα, σε συγκεκριμένες περιοχές και περιόδους: άναρχη οικιστική επέκταση, συγκρούσεις χρήσεων γης, σπατάλη και ελλείψεις νερού και ενέργειας, ειδικές ανάγκες διαχείρισης αποβλήτων. Έχει οδηγήσει συγκεκριμένες περιοχές σε παραγωγική εξάρτηση από την τουριστική «μονοκαλλιέργεια».

Οψεις μνημονιακής απορρύθμισης

Από το 2010 έχουν υπάρξει πολλές κυβερνητικές αποφάσεις με στόχο την προώθηση μεγάλης κλίμακας τουριστικών επενδύσεων. Πρόκειται για μέτρα κατάργησης κάθε περιβαλλοντικού και χωροταξικού περιορισμού και δημόσιας διαδικασίας ελέγχου: Δημόσια ακίνητα αποδίδονται για αξιοποίηση με ειδικό πολεοδομικό καθεστώς. Νομιμοποιούνται πολεοδομικές αυθαιρεσίες σε τουριστικές εγκαταστάσεις. Ενισχύονται μεγάλης κλίμακας «οργανωμένες» επενδύσεις (σύνθετα τουριστικά καταλύματα, παραθεριστικά τουριστικά χωριά, ιδιωτικές πολεοδομήσεις, οργανωμένοι υποδοχείς, ΠΟΤΑ κ.λπ.). Δίνονται προνομιακοί όροι πρόσβασης των επενδυτών στις δασικές εκτάσεις και τον αιγιαλό. Επιβάλλεται ένα απορρυθμισμένο πλαίσιο για τον καθορισμό όρων χρήσης γης, πολεοδόμησης και λειτουργίας των επιχειρήσεων. Παράλληλα, δρομολογείται η παγίωση στο νέο ειδικό χωροταξικό του τουρισμού (που αναθεωρεί το, παρόμοιας κατεύθυνσης, ισχύον από το 2009), των αντιπεριβαλλοντικών και αντικοινωνικών μνημονιακών κατευθύνσεων.

Πρόκειται για μια βίαιη (ανα)παραγωγή ενός μοντέλου συγκεντρωτικά ελεγχόμενου τουρισμού, που οξύνει τις χωρικές και κοινωνικές πολώσεις και (συνεχίζει να) καταστρέφει πολύτιμα φυσικά αποθέματα και τόπους. Επιπλέον, δημιουργεί κτηματομεσιτικές «φούσκες», εξαρτάται απόλυτα από μη προβλέψιμες τάσεις και επιλογές της πολυεθνικής τουριστικής βιομηχανίας και προσφέρει επισφαλείς θέσεις εργασίας.

Η κυβερνητική/τροϊκανή πολιτική για τον τουριστικό κλάδο είναι αλληλένδετη με την αποσάθρωση συνολικά του συστήματος (νομοθεσίας, υπηρεσιών) δημόσιου σχεδιασμού και περιβαλλοντικής αδειοδότησης. Ιδιαίτερα στη χωροταξία, οι νεοφιλελεύθερες στρατηγικές αποτυπώνονται και στην υποβάθμιση του τοπικού – εθνικού χωροταξικού επιπέδου προς όφελος των ειδικών χωροταξικών πλαισίων, τα οποία αντανακλούν τα κυρίαρχα συμφέροντα συγκεκριμένων οικονομικών τομέων (τουρισμός, υδατοκαλλιέργειες, ΑΠΕ, εξορύξεις). Η χωροθέτηση των διάφορων –συχνά αλληλοσυγκρουόμενων– δραστηριοτήτων θα εναπόκειται στη «διακριτική ευχέρεια» των επενδυτών και των πολιτικών τους διαμεσολαβήσεων, με τις τοπικές κοινωνίες να παρακολουθούν παραγκωνισμένες.

Τουρισμός με/ για την κοινωνία

Στις ιδιαίτερες συνθήκες που διαμορφώνει η πολύπλευρη κρίση, χρειάζεται να επανεξετάσουμε βασικές παραμέτρους της συζήτησης για την τουριστική ανάπτυξη. Μεταξύ ερευνητών και επαγγελματιών του τουρισμού υπάρχει σχετική συμφωνία στις γενικές διαπιστώσεις και αρχές ενός «βιώσιμου» μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης.

Ωστόσο, δεν θα πρέπει να παραγνωρίζεται το σύνθετο πλέγμα των διαστρωματώσεων στην ελληνική κοινωνία, αλλά και στον κλάδο του τουρισμού. Είναι αναγκαίο οι θέσεις να εξειδικευτούν και να ανοίξουν μέτωπα σε συγκεκριμένα συμφέροντα που σήμερα κυριαρχούν στην τουριστική οικονομία.

Στον αντίποδα των σημερινών αδιεξόδων, μια «νέα κουλτούρα» (στρατηγική/ πρότυπο) για τον τουρισμό θα επιδίωκε πρωτίστως να εμπεδώσει διαδικασίες δημοκρατίας, αναδιανομής και περιβαλλοντικής-χωρικής δικαιοσύνης στις λειτουργίες του τομέα. Κοινά διαπιστωμένα προβλήματα και ζητούμενα, όπως η άμβλυνση της εποχικότητας, η αναβάθμιση της ποιότητας των τόπων-προορισμών, η ανάπτυξη υπηρεσιών τουρισμού υψηλής προστιθέμενης αξίας, η μετεξέλιξη των σημερινών δομών «ομαδικού» τύπου, αντιμετωπίζονται με ιδιαίτερο τρόπο από μια αριστερή προοπτική.

Μια νέα κουλτούρα για τον τουρισμό θα επιδίωκε, στοχεύοντας στην περιφερειακή κοινωνική συνοχή, τη μεγαλύτερη διάχυση των αποτελεσμάτων –θετικών και αρνητικών– του τουρισμού και θα πρότεινε μηχανισμούς για την αναδιανομή των ωφελειών και το δικαιότερο επιμερισμό των ζημιών των τουριστικών επενδύσεων, τόσο σε υπερ-τοπικό επίπεδο, όσο και στο εσωτερικό των τοπικών κοινωνιών. Σε συνδυασμό με μια αντίστοιχη πολιτική μεταφορών, στόχος επίσης θα ήταν η διεύρυνση των «προορισμών» και η συμπερίληψη μεγαλύτερων γεωγραφικών περιοχών ως «τόπων τουρισμού» (και όχι στενά «τουριστικών τόπων»).

Στο επίκεντρο τίθενται επίσης η προστασία του φυσικού και πολιτισμικού περιβάλλοντος, η εξοικονόμηση πόρων, η ανάδειξη της ποιότητας (και όχι της ποσότητας), η βελτίωση των συνθηκών ζωής των τοπικών κοινωνιών και των εργαζομένων. Προωθούνται συνεργασίες που αξιοποιούν το τοπικό παραγωγικό δυναμικό, μορφές κοινωνικής οικονομίας όπως οι συνεταιρισμοί και η σύνδεση του τουρισμού με καινοτόμες δραστηριότητες της αγροτικής παραγωγής και μεταποίησης. Πρόκειται για μια προσέγγιση που συνδέει την τουριστική προσφορά με την εγχώρια παραγωγή και δημιουργεί συνθήκες ώστε οι τουριστικές υπηρεσίες να διαμορφώνουν, και όχι απλά να αντανακλούν τη ζήτηση.

Σχεδιασμός ως συνθήκη ανάπτυξης

Ένα αριστερό πολιτικό σχέδιο για τον τουρισμό σχετίζεται με την εφαρμογή συνολικότερης περιφερειακής αναπτυξιακής πολιτικής και αρχών δημόσιου σχεδιασμού. Θα δίνει έμφαση στην «από τα κάτω» λήψη αποφάσεων των τοπικών κοινωνιών λ.χ. για τα είδη των επενδύσεων, για το βαθμό κορεσμού (τη «φέρουσα ικανότητα») των περιοχών, για το «μείγμα» οικονομικών δραστηριοτήτων που μπορεί να ανεχθεί και να υποστηρίξει ένας τόπος, για τα σημεία μη-περαιτέρω «αποδεκτής αλλαγής».

Δεν μπορούμε να συλλάβουμε με όρους γενικούς, φαινόμενα που έχουν εξαιρετικές επιλεκτικότητες και εξειδικεύσεις σε κάθε επίπεδο του χώρου. Η τοπικές συμμετοχικές και αντιπροσωπευτικές διαδικασίες και η θεσμική αναβάθμιση των περιφερειακών σχεδιασμών αποτελούν μηχανισμούς τροφοδότησης των χωροταξικών σχεδίων στρατηγικού επιπέδου (εθνικό, ειδικά), ώστε αυτά να αντιστοιχηθούν στις συγκεκριμένες προτεραιότητες και δυνατότητες των κοινωνικοοικονομικών δρώντων.

Σήμερα ο δημοκρατικός χωροταξικός σχεδιασμός βάλλεται, βρισκόμενος ταυτόχρονα στο επίκεντρο της μνημονιακής λαίλαπας, αλλά στο παρασκήνιο του δημόσιου ενδιαφέροντος. Έχει ίσως μεγαλύτερη σημασία για τη μορφή που θα πάρει η παραγωγική ανασυγκρότηση, η εκ νέου επινόηση διαδικασιών επικοινωνίας και συνεργασίας μεταξύ του επιστημονικού κόσμου, των φορέων πολιτών, των πολιτικών θεσμών και η κοινωνική αξιοποίηση της κριτικής και της συσσωρευμένης γνώσης και εμπειρίας.

ΧΑΡΗΣ ΚΩΝΣΤΑΝΤΑΤΟΣ

Advertisements