ΑΠΕ: στόχοι και προϋποθέσεις για μια ριζοσπαστική πολιτική

photo-36Τους τελευταίους μήνες ο λογαριασμός του λειτουργού της αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας (ΛΑΓΗΕ), που επιδοτεί τις εγγυημένες τιμές πώλησης του ηλεκτρισμού από ΑΠΕ (κυρίως αιολικά πάρκα και φωτοβολταϊκά) καθώς και τη λειτουργία σταθμών ηλεκτροπαραγωγής από φυσικό αέριο (!), έχει καταρρεύσει. Το προβλεπόμενο χρέος του αναμένεται να ξεπεράσει το 1,5 δις € την επόμενη χρονιά, ενώ η ελληνική κυβέρνηση «συζητά», με «σοβαρότητα» το θέμα με την τρόικα. Η συζήτηση αυτή γίνεται εν μέσω της προετοιμασίας των σχεδίων για την ιδιωτικοποίηση της ΔΕΗ και την ανάγκη «να καταστεί η αγορά πιο ελκυστική σε νέους παίκτες», σε απλά ελληνικά δηλαδή, της αύξησης των τιμολογίων.

Την ίδια στιγμή, όχι βεβαίως ως αποτέλεσμα ολοκληρωμένων πολιτικών εξοικονόμησης και ενεργειακής αποδοτικότητας, αλλά εξαιτίας της πρωτοφανούς ύφεσης στην οποία έχει οδηγηθεί η χώρα από την καπιταλιστική κρίση και τις μνημονιακές πολιτικές, η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας πέφτει συνεχώς, όντας πολύ κάτω από την προσφορά, ενισχύοντας έτσι τον ανηλεή ανταγωνισμό μεταξύ των ηλεκτροπαραγωγών για την είσοδό τους στο σύστημα. Παράλληλα, μειούμενο βαίνει και το βασικό μέγεθος της νεοπαγούς στη χώρα μας «αγοράς ηλεκτρικής ενέργειας», η Οριακή Τιμή Συστήματος (ΟΤΣ). Σε αυτό το περιβάλλον, οι Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας (ΑΠΕ) παρουσιάζονται σαν μέρος, αν όχι η κορυφή, του προβλήματος.

Την εποχή της ευφορίας που δημιουργούσε η πρόσδεση της χώρας στο κλαμπ των ισχυρών του «σκληρού πυρήνα της Ευρωζώνης», η πράσινη ανάπτυξη παρουσιάστηκε στην ελληνική κοινωνία ως η νέα Μεγάλη Ιδέα του εγχώριου καπιταλισμού. Η δυνατότητα ένταξης στο πράσινο σχέδιο ευρύτατων στρωμάτων μικρομεσαίας προέλευσης (αγρότες, μηχανικοί, τεχνίτες, προμηθευτές μικροεξοπλισμού) επέτρεψε την ισχυροποίηση των δεσμών με αυτά τα στρώματα, την κατασκευή δηλαδή κοινωνικής συναίνεσης στο μεγαλόπνοο σχέδιο (νεοφιλελεύθερου) εκσυγχρονισμού της ελληνικής οικονομίας. Η λογική των υψηλών κινήτρων που υιοθέτησαν οι κυβερνήσεις της ΝΔ και του ΠΑΣΟΚ, ώθησαν χιλιάδες μικροεπενδυτές να επενδύσουν στα φωτοβολταϊκά, αναμένοντας μεγάλες αποδόσεις με βάση το θεσμικό πλαίσιο των, υψηλότερων στην Ευρώπη, εγγυημένων τιμών πώλησης (feed-in-tariffs).

Στην Ελλάδα της πρωτοφανούς μνημονιακής κρίσης του 2013 τέτοιες πολυτέλειες δεν ανταποκρίνονται στις απαιτήσεις των καιρών. Οι συναινέσεις πλέον χτίζονται στη βάση της επικοινωνιακής χειραγώγησης, της ιδεολογικής τρομοκράτησης και της αστυνομικής καταστολής. Οι μικρομεσαίοι δεν μπορούν πλέον να διεκδικήσουν κομμάτι της πράσινης πίτας από τους μεγάλους ενεργειακούς ομίλους. Η αναπαραγωγή (μεγάλου) κεφαλαίου προϋποθέτει την καταστροφή (μικρού) κεφαλαίου…

Η καπιταλιστική κρίση που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια, αποτέλεσε για την ελληνική και ευρωπαϊκή ελίτ την ευκαιρία να ξεδιπλώσει τα πιο αρπακτικά της σχέδια. Δεν θα μπορούσε να συμβεί διαφορετικά και στον τομέα της ηλεκτροπαραγωγής. Δίπλα στα σχέδια για την πλήρη ιδιωτικοποίηση, με ή χωρίς σπάσιμο, της ΔΕΗ, δίπλα στη συνεχή αύξηση των τιμολογίων του ηλεκτρικού ρεύματος, σε εποχή ακραίας φτώχιας, δίπλα στο λαβύρινθο των κάθε λογής επιδοτήσεων των ιδιωτικών συμβατικών σταθμών παραγωγής Ηλεκτρικής Ενέργειας, ανακοινώνονται μεγαλεπήβολα, fast track, σχέδια για έργα ηλεκτροπαραγωγής από αιολική ενέργεια που, είτε θα γεμίσουν απ’ άκρου εις άκρον την Κρήτη με ανεμογεννήτριες και θα τη μετατρέψουν σε εξαγωγέα ενέργειας, είτε θα γεμίσουν την Ελλάδα με φωτοβολταϊκά πάρκα με σκοπό η εξαγώγιμη ενέργεια να «σβήσει» μέρος του δημόσιου χρέους της χώρας.

Οι διεθνείς εξελίξεις στην αξιοποίηση των ενεργειακών πόρων έχουν όμως πάρει και έναν διαφορετικό δρόμο. Η έρευνα και αξιοποίηση νέων κοιτασμάτων φυσικού αερίου στην ευρύτερη περιοχή μας, η διαρκής φιλολογία για ενδεχόμενα κοιτάσματα στον ελληνικό χώρο, η με ραγδαίο ρυθμό αναπτυσσόμενη εκμετάλλευση των «σχιστολιθικών κοιτασμάτων» από τις ΗΠΑ και τον Καναδά καθώς και το άνοιγμα αυτής της προοπτικής για τις ευρωπαϊκές χώρες, δείχνει ότι, για τον καπιταλισμό, πιθανόν να ανοίγει μία νέα εποχή ορυκτών καυσίμων. Στην εποχή μας, οι μεγάλες ιδέες της «πράσινης ανάπτυξης» μπορούν κάλλιστα να συμβιώνουν με τη φθηνή και εθνικά υπερήφανη «μαύρη ανάπτυξη». Αν έτσι βολεύει το κεφάλαιο βέβαια.

Τι είναι οι ΑΠΕ για την αριστερά;

Αν όμως το κεφάλαιο διεκδικεί την οικονομική, τεχνολογική και πολιτική του κυριαρχία με τον τρόπο που κάθε φορά το εξυπηρετεί (συμπεριλαμβανομένων η μη των «πράσινων» επιλογών όπως ορίζονται στα μέτρα του), για την Αριστερά, η ορθολογική χρήση ενέργειας και η εκμετάλλευση των ΑΠΕ για αποκεντρωμένη παραγωγή, αποτελούν στοιχεία του οράματός της για μια διαφορετικού τύπου ανάπτυξη που θα έχει στον πυρήνα της τον κοινωνικό και οικολογικό μετασχηματισμό της παραγωγικής διαδικασίας. Η αποκεντρωμένη παραγωγή ηλεκτρισμού και θερμότητας με χρήση του ήλιου, του αέρα, της γεωθερμίας, της βιομάζας και του νερού καθώς και οι τεχνολογίες για την ορθολογική χρήση ενέργειας (ΟΧΕ) μπορούν με μεγαλύτερη ευκολία να υποστηρίξουν μια ανάπτυξη όπου η παραγωγή των ενεργειακών αγαθών δεν είναι συγκεντρωμένη σε λίγα χέρια, ενώ ταυτόχρονα η προτεραιότητα δίνεται στην ορθολογικότερη διαχείριση των ενεργειακών αναγκών. Το μοντέλο αυτό βρίσκεται κοντά σε ένα εναλλακτικό τρόπο ανάπτυξης όπου δεν κατασπαταλούνται οι φυσικοί πόροι, την ίδια στιγμή που η αποκεντρωμένη ιδιοκτησία δίνει στις τοπικές κοινότητες τη δυνατότητα αυτόνομης λειτουργίας και απεξάρτησης από «μεγάλους παρόχους». Με αυτόν τον τρόπο, η χρήση των ενεργειακών αγαθών και η ανάπτυξη των ΑΠΕ συσχετίζεται με ένα συνολικότερο σχέδιο για δημοκρατική κατανομή και έλεγχο των φυσικών πόρων, αλλά και συνολικά την αποκέντρωση ανθρώπων και δραστηριοτήτων.

Από την άλλη μεριά, στο μεγαλύτερό τους μέρος, η εκμετάλλευση των Ανανεώσιμων Πηγών Ενέργειας και η Ορθολογική Χρήση Ενέργειας, προϋποθέτουν τη συνεχή ανάπτυξη και χρήση τεχνολογίας. Το όραμα της αριστεράς για την εθνική οικονομική ανάπτυξη και παραγωγική ανασυγκρότηση είναι άμεσα συνδεδεμένο με την ανατροπή του μοντέλου της χώρας – καταναλωτή τεχνολογικού εξοπλισμού και ό,τι αυτό συνεπάγεται για τη θέση της στον ευρωπαϊκό και διεθνή καταμερισμό. Σε αυτή την προσπάθεια, η ανάπτυξη των τεχνολογιών ΑΠΕ και ΟΧΕ παίζει έναν από τους σημαντικότερους ρόλους. Οι επιλογές για το είδος, την κλίμακα και τον τρόπο που θα διεκδικηθεί αυτή η ανάπτυξη θα πρέπει να περιλαμβάνουν, την  προτεραιότητα στην ανάπτυξη τεχνολογιών που είναι κοντά στην κατανάλωση και έχουν μικρό μέγεθος έτσι ώστε να είναι δυνατή η ανάπτυξη εγχώριας τεχνολογίας, την  ανάπτυξη τεχνολογιών που σχετίζονται με άλλους τομείς οικονομικής δραστηριότητας όπως ο αγροτικός τομέας ή η μικρή μεταποίηση έτσι ώστε να μεγιστοποιείται η προστιθέμενη αξία καθώς και η  ανάπτυξη υποδομών η μεγάλων έργων εκεί που υπάρχει δυνατότητα τεχνολογικής αξιοποίησης.

Ποιος ο ρόλος των ΑΠΕ στο στρατηγικό σχέδιο της Αριστεράς;

photo-46Ο σημαντικότερος κίνδυνος που αντιμετωπίζει μια ριζοσπαστική πολιτική για την ενέργεια που επιδιώκει να αντιπαρατεθεί με την καπιταλιστική «πράσινη ανάπτυξη» είναι να πετάξει μαζί με τα νερά (κερδοσκοπική φούσκα) και το μωρό (ΑΠΕ).

Για τις κοινωνικές ανάγκες τις οποίες φιλοδοξεί να εκφράσει η Αριστερά, η ανάπτυξη των ΑΠΕ θα πρέπει να έχει τρεις βασικούς στόχους:

• Αντιμετώπιση της οικολογικής κρίσης – ανάσχεση της κλιματικής αλλαγής.

• ΑΠΕ ως μέρος ενός ευρύτερου κοινωνικο-οικολογικού μετασχηματισμού.

• ΑΠΕ ως επιλογή για την ασφάλεια εφοδιασμού και την παραγωγική ανασυγκρότηση.

Αν για τις πολιτικές του κεφαλαίου η στήριξη της μάχης ενάντια στην κλιματική αλλαγή αποτελεί μια σημαία ευκαιρίας, την οποία κάθε μερίδα του υποστέλλει ή κυματίζει ανάλογα με τα ιδιαίτερα συμφέροντά της στο διαρκή ανταγωνισμό ισχύος, για την Αριστερά η επιλογή αυτή συνδέεται με  τη συνεπή προσήλωσή της σε αξίες και στόχους που εκφράζουν τα κοινά συμφέροντα των λαών και την αλληλεγγύη τους καθώς και στη συνειδητοποίηση ότι, η οικολογική κρίση, σχετίζεται άμεσα με τον τρόπο που το υπάρχον σύστημα διαχειρίζεται τις ανάγκες των ανθρώπων και τους φυσικούς πόρους. Σε αυτή τη μάχη, το όραμα για έναν ενεργειακό τομέα που αντιλαμβάνεται την ενέργεια ως ένα αγαθό για όλους και είναι απαλλαγμένος από τα ορυκτά καύσιμα και τον πυρηνικό κίνδυνο αποτελεί μια τεχνολογική και πολιτική πρόκληση σε μακροπρόθεσμο ορίζοντα.

Οι ΑΠΕ δεν μπορούν στα πλαίσια ενός ριζοσπαστικού σχεδίου να αντιμετωπίζονται μόνο ως απλή τεχνολογική μετάβαση σε πιο καθαρές λύσεις. Οι ΑΠΕ για την Αριστερά αποτελούν σημαντικό μέσο αλλαγής του παραγωγικού μοντέλου με όρους δημοκρατίας, συμμετοχής, διάχυσης οικονομικού, κοινωνικού και περιβαλλοντικού οφέλους. Σε αυτή τη λογική, οι ΑΠΕ αποτελούν προνομιακό πεδίο για τη σύνδεση της αναπτυξιακής προοπτικής με την οικονομία των αναγκών και την ανάπτυξη της κοινωνικής οικονομίας. Η προώθηση και ενίσχυση συνεργατικών και συνεταιριστικών σχημάτων για την υλοποίηση και την εκμετάλλευση μονάδων ΑΠΕ, αλλά και η μέγιστη δυνατή συμμετοχή των πολιτών στην επιλογή των έργων αποτελούν βασικούς στόχους του εγχειρήματος.

Σχετικά με την εγγύηση της ασφάλειας του ενεργειακού εφοδιασμού, όσον αφορά τον ηλεκτρισμό, τη θερμότητα και τις μεταφορές, η χρήση των ανανεώσιμων ενεργειακών πόρων είναι απαραίτητη.

Ως «ασφάλεια εφοδιασμού» νοείται εδώ ένας γενικός όρος κάτω από το οποίο καλύπτονται:

• Η εγγύηση παραγωγής αρκετής ηλεκτρικής και θερμικής ενέργειας για όλες τις χρήσεις και η ποικιλία επιλογών στην προσφορά (diversification of resources)

• H απεξάρτηση από «εισαγόμενα» και συνεχώς ακριβότερα ορυκτά καύσιμα με όλα τα τεχνικά και οικονομικά οφέλη που αυτή συνεπάγεται.

• Η βέλτιστη αξιοποίηση των εγχώριων ενεργειακών πόρων.

Οι ΑΠΕ είναι πάντα «εγχώριος και αποκεντρωμένος» ενεργειακός πόρος και η εκμετάλλευσή τους εγγυάται την ικανοποίηση των βασικών ενεργειακών αναγκών με ταυτόχρονη μείωση της εξάρτησης από εξωτερικές πηγές (καύσιμα ή μεγάλες διασυνδέσεις).

Βασικές προϋποθέσεις και οι άμεσες προτεραιότητες

Οι αδιαφανείς διαδικασίες αδειοδότησης και χωροθέτησης, η πλήρης απουσία της κοινωνίας από τις διαδικασίες λήψης αποφάσεων και η άνευ όρων προώθηση ιδιωτικών συμφερόντων, με κραυγαλέα παραδείγματα τις φαραωνικού μεγέθους fast-track επενδύσεις, σε βάρος των ενεργειακών, περιβαλλοντικών και παραγωγικών αναγκών των τοπικών κοινωνιών, αποτελούν βασικά χαρακτηριστικά της κερδοσκοπικής πράσινης ανάπτυξης που συνετέλεσαν στην απαξίωση των ΑΠΕ και στη δημιουργία τοπικών κινημάτων εναντίον τους.

Η ένταξη στο αναπτυξιακό σχέδιο για τις ΑΠΕ ευρύτατων κοινωνικών και παραγωγικών δυνάμεων, η κινητοποίηση με άλλα λόγια ανθρώπινου δυναμικού που αυτή τη στιγμή βρίσκεται σε αδράνεια έχει καθοριστική σημασία για την επιτυχία του εγχειρήματος. Η ουσιαστική ενεργοποίηση θεσμών που μετά από δεκαετίες δικομματικής διαχείρισης αδυνατούν να λειτουργήσουν δημιουργικά, όπως η τοπική αυτοδιοίκηση, το συνεταιριστικό κίνημα, οι ενώσεις πολιτών και οι κοινωνικές επιχειρήσεις, αποτελεί ένα εξίσου μεγάλο στοίχημα. Αυτοί εξάλλου είναι και οι θεσμοί πάνω στους οποίους στηρίχτηκαν πολλά υποδείγματα ανάπτυξης ΑΠΕ στην κεντρική και βόρεια Ευρώπη για μεγάλο διάστημα, πριν βέβαια και εκεί περάσει η ανάπτυξη αυτή σε άλλη φάση.

Παράλληλα, ο ρόλος του Δημοσίου τόσο σε επίπεδο σχεδιασμού όσο και σε επίπεδο υλοποίησης είναι εξαιρετικά κρίσιμος. Με αυτή την έννοια, το στρατηγικό σχέδιο για τις ΑΠΕ συνδέεται ευθέως με τον αγώνα για αποτροπή της ιδιωτικοποίησης των μεγάλων ενεργειακών επιχειρήσεων της χώρας. Ειδικότερα, μια δημόσια επιχείρηση ενέργειας που θα λειτουργεί όχι με ιδιωτικο-οικονομικά κριτήρια όπως συμβαίνει σήμερα, αλλά με ουσιαστικό κοινωνικό και εργατικό έλεγχο, έχει αποφασιστικό ρόλο να παίξει όχι μόνο στην ανάπτυξη των υποδομών που σχετίζονται με τις ΑΠΕ (διασυνδέσεις, έργα ενεργειακής αποθήκευσης και ευφυή δίκτυα) αλλά και στο σχεδιασμό, την υλοποίηση και την ιδιοκτησία όποιων μεγάλων έργων κριθούν απαραίτητα μέσα από τη διαδικασία εκπόνησης ολοκληρωμένου ενεργειακού σχεδιασμού.

Συνολικά για τον κλάδο των ΑΠΕ, η παραγωγική ανασυγκρότηση με όρους οικονομίας των αναγκών προϋποθέτει την αλλαγή του οικονομικού υποδείγματος αλλά και μια άλλη ιεράρχηση στον τύπο, τις τεχνολογίες και την κλίμακα των έργων. Τα έργα που πρέπει να προωθηθούν κατά προτεραιότητα είναι αυτά που σχετίζονται με την εξοικονόμηση ενέργειας, καθώς και με την παραγωγή ενέργειας από ΑΠΕ για την ικανοποίηση υπαρκτών αναγκών σε ηλεκτρισμό και θέρμανση. Με οικονομικούς όρους, η ριζική αναδιάρθρωση του κλάδου σημαίνει ότι το κίνητρο υλοποίησης μιας επένδυσης, ακόμα και για τη μικρή και μεσαία ιδιωτική επιχειρηματικότητα που θα εμπλακεί στη διαδικασία, δεν μπορεί να είναι η υψηλή απόδοση κεφαλαίου όπως συνέβαινε μέχρι σήμερα.

Στα πλαίσια ενός τέτοιου ριζικά διαφορετικού, ριζοσπαστικού σχεδίου για τις ΑΠΕ, είναι επιβεβλημένη όχι μόνο η εκπόνηση ενός ολοκληρωμένου εθνικού ενεργειακού σχεδιασμού, πράγμα δυστυχώς καθόλου αυτονόητο σήμερα, αλλά και η εμπλοκή των ίδιων των τοπικών κοινωνιών οι οποίες θα πρέπει να αντιληφθούν τις ΑΠΕ ως δική τους υπόθεση.

Θα απαιτηθεί ισχυρή πολιτική βούληση και μεγάλη επινοητικότητα από μια κυβέρνησης της Αριστεράς για να διαμορφωθεί το θεσμικό πλαίσιο καθώς και οι πολιτικοί και οικονομικοί όροι έτσι ώστε όλα αυτά να αρχίσουν να γίνονται πραγματικότητα.

ΒΑΣΙΛΗΣ ΚΙΛΙΑΣ

ΑΛΕΞΗΣ ΧΑΡΙΤΣΗΣ

Advertisements