περιβάλλον και «µετα-πολιτική»

Συνέντευξη του Erik Swyngedouw στον Raphael Sclembach, η οποία δηµοσιεύθηκε στο τ. 8 του περιοδικού Shift

Watermelon-02Ο Erik Swyngedouw είναι καθηγητής Γεωγραφίας στο Πανεπιστήµιο του Μάντσεστερ. Ασχολείται µε την πολιτική και οικονοµική ανάλυση του σύγχρονου καπιταλισµού. Έχει γράψει πολλά σηµαντικά έργα για την οικονοµική παγκοσµιοποίηση, την περιφερειακή ανάπτυξη και την αστικοποίηση.

 

Έρικ, είσαι ανθρωπογεωγράφος και µαθητής του Ντέιβιντ Χάρβεϊ. Η µαρξιστική ανθρωπογεωγραφία [ΣτΜ: ριζοσπαστική γεωγραφία] µπορεί να συµβάλει στην κατανόηση της ανθρωπογενούς αλλαγής του κλίµατος;

Η µαρξιστική ανάλυση βασίζεται στην άποψη ότι κάθε µορφή κοινωνικής οργάνωσης και δυναµικής πρέπει να γίνει κατανοητή από την εξέταση των κοινωνικών τρόπων µέσω των οποίων το φυσικό περιβάλλον µετασχηµατίζεται.

Αυτό συχνά παραβλέπεται από τους µαρξιστές: ότι ουσιαστικά ο µαρξισµός είναι ιστορικός υλισµός, κάτι που σηµαίνει ότι προσπαθεί να κατανοήσει τους κοινωνικό-φυσικούς τρόπους µε τους οποίους η κοινωνία είναι οργανωµένη και διαµέσου των οποίων η κοινωνία µεταβάλλεται. Συνεπώς στον καπιταλισµό, ο κοινωνικός µετασχηµατισµός του φυσικού περιβάλλοντος παίρνει πολύ συγκεκριµένες µορφές, στο βαθµό που ο καπιταλισµός στηρίζεται στη συνεχή επανεπένδυση της υπεραξίας στην παραγωγική διαδικασία. Κάθε είδους καπιταλιστική οικονοµία χρειάζεται απαραίτητα την επέκταση και την εµβάθυνση της παραγωγικής της βάσης [ΣτΜ: φυσικοί πόροι] για τη διατήρηση της δραστηριότητάς της.

Μια οικονοµία της µεγέθυνσης -και ο καπιταλισµός είναι εξ ορισµού µια οικονοµία της µεγέθυνσης-απαιτεί τη συνεχή επέκταση και «κινητοποίηση» των φυσικών πόρων. Υπ’ αυτή την έννοια, η κλιµατική αλλαγή, ή µε άλλα λόγια, η µετατροπή του πετρελαίου και άλλων ορυκτών πόρων στο ατµοσφαιρικό CO2, αποτελεί αναπόσπαστο µέρος της δυναµικής του καπιταλισµού. Είναι απίθανο να κατανοήσουµε την κατάσταση του κλίµατος χωρίς την κατανόηση της κοινωνικό-οικολογικής δυναµικής του καπιταλισµού.
Νοµίζω ότι ο µαρξισµός προσφέρει την καλύτερη βάση σε αυτή την ανάλυση.

Η δουλειά σας αφορά τους χώρους και τις τοπικότητες της διακυβέρνησης. Πιστεύετε ότι η ρητορική της «ανθρωπογενούς υπερθέρµανσης του πλανήτη» µετατοπίζει τα πεδία στα οποία ασκείται εξουσία και συσσωρεύεται ισχύς;

Είναι προφανές ότι η συζήτηση για την κλιµατική αλλαγή είναι πολιτικά δοµηµένη, µε πολύ συγκεκριµένους τρόπους και σε πολύ συγκεκριµένους χώρους. Παντού υφίσταται µια πολιτική συναίνεση µεταξύ των «φωτισµένων» ελίτ τουλάχιστον στο ότι η κλιµατική αλλαγή είναι ένα σοβαρό πρόβληµα.

Πολύ λίγοι άνθρωποι διαφωνούν µε αυτό, οπότε η βασική πρόκληση σήµερα για τις ελίτ είναι το πώς θα διασφαλίσουν ότι ο καπιταλισµός ως κοινωνικό-οικονοµικό και πολιτικό σύστηµα µπορεί να συνεχίσει ως έχει και ταυτόχρονα να εξασφαλίσουν ότι το κλίµα εξελίσσεται µε τρόπο που να µην οδηγεί σε καταστροφικές συνέπειες. Αυτό ακριβώς είναι που προσπαθούν, τουλάχιστον οι δυτικές δυνάµεις, να επιτύχουν. Θα έλεγα ότι αυτός ο συνδυασµός είναι αδύνατο να επιτευχθεί.

Χρησιµοποιείτε τον όρο «µετα-πολιτική» για να περιγράψετε πως υπάρχει ένα στοιχείο συναίνεσης σε αυτή την αδύνατη συµµαχία για την οποία µιλάτε, πως θεµελιώδεις ανταγωνισµοί δεν υπάρχουν πλέον.

Το µετα-πολιτικό επιχείρηµα περιστρέφεται γύρω από την άποψη ότι η δηµοκρατία, νοούµενη ως ένα πολιτικό σύστηµα που επιτρέπει τη διαπραγµάτευση ανταγωνιστικών ή ριζικά διαφορετικών θέσεων, έχει εκτοπισθεί από µια διευθέτηση που βασίζεται στη συναίνεση. Κλασικό παράδειγµα είναι πράγµατι η κλιµατική αλλαγή και το περιβαλλοντικό ζήτηµα. Άνθρωποι διαφορετικών πολιτικών καταβολών συµφωνούν ότι αυτά είναι θέµατα που απαιτούν επείγουσα δράση και συνήθως συµφωνούν, επίσης, ότι η λύση µπορεί να βρεθεί µέσα από µια µορφή συναινετικής, συµµετοχικής διαπραγµάτευσης.

Το επιχείρηµά µου είναι ότι µια τέτοια συναινετική διαπραγµάτευση είναι κλασικό παράδειγµα µιας προσπάθειας να καταλήξουµε σε µια συναινετικά καθορισµένη και συµφωνηµένη λύση. Μια τέτοια συναινετική τάξη, θα έλεγα, είναι το ακριβώς αντίθετο της ουσίας της δηµοκρατίας. Η δηµοκρατία είναι φυσικά µια κατάσταση που επιτρέπει την έκφραση ριζικά αντίθετων απόψεων σχετικά µε τα κοινωνικά και οικολογικά προτάγµατα.

Αν δούµε την περιβαλλοντική συζήτηση µε αυτό το πρίσµα, θα διαπιστώσουµε ότι δεν έχει τεθεί στη σωστή πολιτική της διάσταση. Η ορθή πολιτική διάσταση είναι, κατά τη γνώµη µου, µετατοπισµένη σε άλλα πεδία. Στην περίπτωση της κλιµατικής αλλαγής είναι η έµφαση στις εκποµπές CO2 και πώς να τις διαχειριστούµε. Νοµίζω ότι αυτό είναι λάθος, χωρίς να παραβλέπω βεβαίως το γεγονός ότι οι εκποµπές CO2 έχουν σηµασία και ότι το CO2 είναι πράγµατι ένα βασικό στοιχείο για την υπερθέρµανση του πλανήτη. Θα ήθελα ωστόσο να επιµείνω ότι αν θέλουµε να κάνουµε κάτι για την υπερθέρµανση του πλανήτη, για τις εκποµπές CO2 και για τις αδικίες που συνδέονται µε αυτές θα πρέπει να επικεντρωθούµε στα πολιτικό-κοινωνικά διακυβεύµατα και όχι στις εκποµπές CO2 καθ’ αυτές.

Για τις µεγαλύτερες ΜΚΟ και για τους πολιτικούς, η κλιµατική αλλαγή είναι ένα πρόβληµα που χρήζει διαχείρισης και ελέγχου. Αφορά την επιστήµη και την εξεύρεση τεχνολογικών λύσεων και την αστυνόµευση της ανθρώπινης συµπεριφοράς. Αλλά για ένα αντικαπιταλιστικό κίνηµα, το ερώτηµα είναι πώς να ξεφύγει από την παράλυση της συναίνεσης. Θα µπορούσε να υπάρξει άλλη απάντηση πέρα από τον εκδηµοκρατισµό της επιστήµης;

Στη συζήτηση σχετικά µε την επιστήµη, νοµίζω ότι το πρώτο πράγµα που πρέπει να γίνει είναι η απο-πολιτικοποίηση της επιστήµης – και όχι το αντίστροφο. Αυτό που βλέπουµε τώρα είναι µια µορφή πολιτικοποίησης της επιστήµης. Νοµίζω ότι αυτό είναι εξαιρετικά προβληµατικό. Ως επιστήµονας πιστεύω στην επιστήµη, µε άλλα λόγια, πιστεύω στα πραγµατικά δεδοµένα. Δηλαδή, για παράδειγµα, δεν αµφισβητώ την επιστήµη της κλιµατικής αλλαγής. Ωστόσο, αυτό που όντως αµφισβητώ και στο οποίο αντιτάσσοµαι είναι ότι οι επιστήµονες, οι οποίοι ορθώς αναφέρουν ότι το CO2 είναι υπεύθυνο για την κλιµατική αλλαγή και επίσης ότι η ανθρώπινη παρέµβαση είναι εν µέρει υπεύθυνη για την αύξηση του CO2, στη συνέχεια, προσθέτουν ότι – λόγω του γεγονότος αυτού – είναι απαραίτητο να ληφθεί επείγουσα και άµεση κοινωνική και πολιτική δράση για τη µείωση των εκποµπών CO2. Εκείνη τη στιγµή οι επιστήµονες εισέρχονται στο πεδίο της πολιτικής, χωρίς όµως να το συνειδητοποιούν πλήρως. Γι’ αυτό, υποστηρίζω την απο-πολιτικοποίηση της επιστήµης και την πολιτικοποίηση του περιβαλλοντικού ζητήµατος.

Η πολιτική θέση, θα έλεγα, πρέπει να βασίζεται σε µια σωστή πολιτική βάση. Για παράδειγµα, ένα ορθό πολιτικό επιχείρηµα είναι το αίτηµα για ισότητα. Δηλαδή, ένα βασικό δηµοκρατικό, προοδευτικό αίτηµα ως πολιτικός ακτιβιστής, κύριο θεµέλιο της ιδιότητάς µου ως πολιτικού ακτιβιστή, είναι για µένα το αίτηµα της ισότητας: κοινωνικής και περιβαλλοντικής ισότητας. Το αίτηµα αυτό δεν βασίζεται στο γεγονός της αλλαγής του κλίµατος. Είναι αποτέλεσµα πολιτικής θέσης. Αυτό εννοώ όταν µιλάω για πολιτικοποίηση. Ένα πολιτικό επιχείρηµα πρέπει να έχει πολιτικό υπόβαθρο κι όχι επιστηµονικό. Αυτό δεν σηµαίνει βέβαια ότι τα πραγµατικά δεδοµένα δεν έχουν σηµασία. Προφανώς, θα έλεγα, αν θέσω ένα πολιτικό αίτηµα για κοινωνική και πολιτιστική ισότητα τότε θα πρέπει να συµπεριλάβω τα στοιχεία τα στοιχεία του CO2, του κλίµατος, του περιβάλλοντος κ.λπ. σε αυτό το πλαίσιο. Αλλά αυτό το αίτηµα δεν στηρίζεται στο γεγονός της κλιµατικής αλλαγής.

µετάφραση-επιµέλεια:
ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΛΕΓΡΑΚΗΣ
ΑΛΕΞΗΣ ΧΑΡΙΤΣΗΣ

Advertisements