Βόρεια Ελλάδα: ανάπτυξη αλά Ελντοράντο;

photo-26Μερικές «λεπτομέρειες» από τον παγκόσμιο χάρτη των εξορύξεων και της αγοράς χρυσού μας βάζουν κατευθείαν στην καρδιά του θέματος: Παλιότερα θεωρούσαμε ότι οι εξορύξεις μεταλλευμάτων, και ειδικά του χρυσού, αφορούσαν αποκλειστικά τη ληστρική εκμετάλλευση πρώην αποικιών και γενικότερα χώρες του παγκόσμιου Νότου. Ενώ αυτή η διάσταση παραμένει, σήμερα το ανανεωμένο κυνήγι του χρυσού είναι πραγματικά παγκόσμιο. Ανεξάρτητα από την περιοχή ενδιαφέροντος, πολυεθνικές εταιρίες καταλαμβάνουν ή αγοράζουν τη γη και προχωρούν σε άμεση εξορυκτική εκμετάλλευση ανεξάρτητα από τις αντιδράσεις και τη διαφορετική θέληση των τοπικών κοινωνιών. Παρόλο τον κυρίαρχο λόγο περί του αντίθετου, οι εξορύξεις ως μοντέλο ανάπτυξης, έχει μείνει ανέπαφο αν δεν έχει διευρυνθεί, στο πλαίσιο του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού.

Το κράτος σε αυτή τη διαδικασία έχει κομβικό ρόλο καθώς δημιουργεί όλες τις ευνοϊκές συνθήκες (φθηνή κρατική γη, νομοθετικές ρυθμίσεις) που δίνουν τη δυνατότητα στις εταιρίες για εύκολο και γρήγορο πλουτισμό. Σε έρευνα της Natural Resource Holdings για το 2012 αναφέρεται ότι το 50% των παγκόσμιων διαθεσίμων για εξορύξεις παραμένει ανεκμετάλλευτο καθώς απαιτούνται μεγάλες επενδύσεις. Ο μόνος τρόπος, αναφέρει η ίδια έρευνα, για να αρθεί αυτό το εμπόδιο είναι να ενισχυθούν οι επενδύσεις από κρατικές παρεμβάσεις και διευκολύνσεις!

Το 35% του παραγόμενου χρυσού παγκόσμια χρησιμοποιείται ως επένδυση ασφαλείας ειδικά σε περιόδους υψηλού πληθωρισμού ή όταν η ανταποδοτικότητα άλλων επενδύσεων είναι μικρή. Συνεπώς η τιμή του είναι ιδιαίτερα ελαστική και ανεβαίνει σε περιόδους οικονομικής κρίσης. Ο χρυσός αποτελεί στο νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό αυτό που ο Caffentzis αναφέρει ως «φαντασιακή αντανάκλαση του φόβου των καπιταλιστών για το τέλος του καπιταλισμού όπως τον γνωρίζουν σήμερα».
Η εξόρυξη χρυσού, και ειδικά με τη μορφή ανοικτών πεδίων όπως προτείνεται στη Χαλκιδική, είναι ιδιαίτερα ρυπογόνος και προκαλεί μη αναστρέψιμες περιβαλλοντικές καταστροφές. Η Υπηρεσία Προστασίας των ΗΠΑ αναφέρει ότι η ρύπανση από υδράργυρο και κυάνιο που προκαλείται από την εξόρυξη χρυσού είναι κατά διαφορά τάξης μεγέθους πιο έντονη από άλλες δραστηριότητες όπως η καύση σκουπιδιών και η διαχείριση επικίνδυνων αποβλήτων.

Γιατί χρυσός στην Ελλάδα της κρίσης;

Σε αυτό το παγκόσμιο πλαίσιο και με δεδομένες τις μνημονιακές πολιτικές στην Ελλάδα ας δώσουμε μια απάντηση στο (εν πολλοίς προσχηματικό) ερώτημα που μας θέτει ο κυρίαρχος αναπτυξιακός λόγος: Κάθεστε πάνω σε έναν πλούτο και δεν θέλετε να τον αξιοποιήσετε; Το ερώτημα όμως πρέπει να τεθεί στην πραγματική του βάση. Πώς πεδία χρυσού που μέχρι τώρα ήταν ανύπαρκτα για το εγχώριο και διεθνές κεφάλαιο, ξαφνικά έρχονται στο προσκήνιο; Είναι γνωστό ότι υπάρχει ορυκτός πλούτος στη βόρεια Ελλάδα, γιατί όμως επιλέγεται η επιθετική και ταχύτατη εκμετάλλευση του τώρα;

Η Ελλάδα σήμερα, όπως και οι υπόλοιπες χώρες του ευρωπαϊκού χρεωμένου Νότου βιώνει ό,τι και η Λατινική Αμερική και η Αφρική τις δεκαετίες του 1980 και 1990. Δεν είναι ότι σήμερα στη Βόρεια Ελλάδα έχουμε νέα πεδία χρυσού που δεν γνωρίζαμε. Σήμερα τα πεδία αυτά έρχονται στο φως γιατί η κρίση έχει μειώσει το συνολικό κόστος εξόρυξης και τα κάνει «εμφανή». Η «ανάγκη εξυπηρέτησης του χρέους» επιβάλλει τη «δομική προσαρμογή» σε οργανισμούς του διεθνούς κεφαλαίου, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και το ΔΝΤ, σε ένα συγκεκριμένο μοντέλο ανάπτυξης με πλήρη εκμετάλλευση και της τελευταίας δυνατότητας εύρεσης πηγών. Το πλέγμα γεγονότων και πολιτικών επιλογών είναι εμφανές: Το κράτος χρωστά, προσαρμόζεται δομικά στις απαιτήσεις «ανάκαμψης» του ΔΝΤ, πουλάει τη δημόσια γη και τις πηγές του και τελικά το διεθνές και το εγχώριο κεφάλαιο οργανώνουν τη «νόμιμη βία» του κράτους προκειμένου να κάμψει τις κοινωνικές αντιστάσεις και να συσσωρεύσει κέρδη μέσω της υφαρπαγής και της εξαγωγής πλεονάσματος από τη γη.

Εν μέσω κρίσης, το συνολικό κόστος εξόρυξης για τους καπιταλιστές μειώνεται καθώς το κόστος εργασίας γίνεται μικρότερο (μείωση μισθών), η αγορά γης κοστίζει λιγότερο (άμεσες και φθηνές πωλήσεις κρατικής γης λόγω χρέους), η κοινωνική αντίσταση καταστέλλεται ευκολότερα σε «έκτακτες καταστάσεις» λόγω κρίσης ενώ μειώνεται εμφανώς το εξωτερικό κόστος (βλ. περιβάλλον) με τη «νόμιμη» καταπάτηση ή έκτακτη αλλαγή της περιβαλλοντικής νομοθεσίας και ρυθμίσεων. Επομένως οι δραστηριότητες γίνονται ιδιαίτερα επικερδείς, ειδικά αν συνδυαστούν με την υψηλή τιμή του χρυσού.

Χρυσή ανάπτυξη vs κοινωνικές ανάγκες

Η κατάσταση στη Βόρεια Ελλάδα, και ειδικά στη Χαλκιδική, αποτυπώνεται στο παρακάτω δίπολο. Από τη μια το κράτος και το ιδιωτικό κεφάλαιο στον πόλο της γρήγορης απάντησης (βλ. «ανάπτυξη») και από την άλλη το κίνημα και η τοπική κοινωνιά στον πόλο της επαναφοράς των (πραγματικών) ερωτημάτων και της διεκδίκησης συγκεκριμένων αντι-«αναπτυξιακών» απαντήσεων: Ποιος αποφασίζει για τον κοινωνικά δημόσιο χώρο και τη διαχείριση των αγαθών που σχετίζονται άμεσα με την καθημερινότητα; Γιατί ο μόνος νόμιμος συνομιλητής της κυβέρνησης είναι το ιδιωτικό κεφάλαιο; Μπορεί αυτό να εκμεταλλευτεί τη γη χωρίς ΜΑΤ και πλαστικές σφαίρες; Και πώς η κυβέρνηση βαφτίζει μια ολόκληρη κοινωνία παράνομη μειοψηφία, δεν της παρέχει κανένα βήμα διαλόγου και το μόνο δικαιώμα που της αναγνωρίζει είναι η εισπνοή χημικών; Ποιος αποφασίζει για την εμπορευματοποίηση και την ιδιωτική εκμετάλλευση πεδίων και πηγών που παράγουν τον πλούτο της κοινωνίας και την ίδια την ανθρώπινη ύπαρξη; Πόσο παράλογο θα ήταν τελικά, αυτά τα βασικά μέσα και αγαθά να είναι υπό κάποια μορφή κοινής συλλογικής ιδιοκτησίας και συμμετοχικής διαχείρισης;

Η Αριστερά και τα κοινωνικά κινήματα στην προσπάθεια απάντησης των παραπάνων πραγματικών ερωτημάτων, είναι διαρκώς «καταδικασμένοι» στην εύρεση και υλοποίηση σχεδίων και υποδειγμάτων στον αντίποδα της ανάπτυξης, για μια πραγματική οικονομία των αναγκών. Οι αξιακές αρχές στη βάση των οποίων λειτουργεί αυτή η οικονομία, δεν είναι άλλες από αυτές της αλληλεγγύης, της ισότητας, του σεβασμού στη φύση, της δημοκρατίας, και της χωρικής και κοινωνικής δικαιοσύνης.

Αυτός είναι –και πρέπει να παραμείνει- ο πυρήνας της σκέψης της Αριστεράς στα όποια «αναπτυξιακά» διλήμματα. Αν πραγματικά ιεραρχούμε τις προτεραιότητες με βάση τις κοινωνικές ανάγκες, δεν μπορούμε να χρησιμοποιούμε –έστω και με ριζοσπαστική διάθεση- τα μέσα και τα εργαλεία του αναπτυξιακού λόγου που μας τίθεται αλλά να τον αποδομούμε στη βάση του. Δεν μιλάμε για ανάπτυξη, πόσο μάλλον όταν αυτή μεταφράζεται σε οικονομική μεγέθυνση, όπως στην περίπτωση των εξορύξεων χρυσού, αλλά για μια στρατηγική πολιτικής ανατροπής, δημοκρατικού επανασχεδιασμού της οικονομίας και οικολογικού μετασχηματισμού. Διαδικασία δύσκολη, αλλά πραγματοποιήσιμη.

ΓΙΩΡΓΟΣ ΒΕΛΕΓΡΑΚΗΣ

Υπ. Διδάκτορας Πολιτικής Οικολογίας, μέλος του δικτύου ENTITLE

Τοποθετήθηκαν, είπαν

photo-27Στις 7/12/2012, συζητήθηκε στη Βουλή επερώτηση του ΣΥΡΙΖΑ-ΕΚΜ σχετικά με την εξόρυξη χρυσού στα Μεταλλεία Χαλκιδικής, Κιλκίς και Θράκης. Παραθέτουμε χαρακτηριστικά αποσπάσματα από τις εισηγητικές τοποθετήσεις των βουλευτών αυτών των περιοχών.

Κατερίνα Ιγγλέζη (Χαλκιδική): Αν κοιτάξουμε, βέβαια, ολιστικά την επένδυση και συνυπολογίσουμε τα κέρδη και τις ζημιές, ίσως ανατραπεί η εικόνα της επωφελούς για το Δημόσιο επένδυσης. Αναγνωρισμένα επιστημονικά ιδρύματα και καταξιωμένοι επιστήμονες προειδοποιούν για σημαντικότατες και μη αναστρέψιμες αρνητικές επιπτώσεις της επέκτασης των μεταλλευτικών δραστηριοτήτων τόσο στο περιβάλλον, όσο και στην υπάρχουσα οικονομική δραστηριότητα.

Οι κάτοικοι της περιοχής αντιδρούν και αντιτίθενται στην επέκταση των μεταλλευτικών δραστηριοτήτων. Η «Ελληνικός Χρυσός ΑΕ.» -πλέον όχι και τόσο ελληνική, καθώς το 95% ανήκει στην καναδική «Eldoraldo Gold»- απαντά με αποικιοκρατικού τύπου στρατηγικές, ώστε να εκβιάσει την κοινωνική συναίνεση. Στο πλευρό της ιδιωτικής εταιρείας και οι κρατικές δυνάμεις καταστολής που ενεργούν ως παραστρατιωτικές μονάδες ενάντια σε ειρηνικά διαμαρτυρόμενους πολίτες. Σε κάθε νέα εκδήλωση διαμαρτυρίας, η ένταση της αυθαίρετης αστυνομικής βίας μεγεθύνεται: Yπερβολική χρήση απαγορευμένων χημικών ουσιών και πλαστικών σφαιρών, ανθρωποκυνηγητό, ξυλοδαρμοί, βίαιες και αδικαιολόγητες προσαγωγές, συλλήψεις με κατηγορίες, όπως είναι η συμμετοχή σε διαδήλωση και στάση, καταστροφή οχημάτων. Αν δεν σας ενδιαφέρουν οι καταγγελίες των πολιτών, ακούστε τουλάχιστον τις διαμαρτυρίες των ίδιων των αστυνομικών υπαλλήλων επί του θέματος.

Η Χαλκιδική είναι μόνο η αρχή του σχεδίου ξεπουλήματος του ορυκτού πλούτου σε πολυεθνικές και μεγαλοεργολάβους. Οι εξορυκτικές δραστηριότητες που σχεδιάζονται στη Βόρεια Ελλάδα υπερβαίνουν κατά πολύ τη φέρουσα ικανότητα των περιοχών επέμβασης. Δεν επιφέρουν κανένα σημαντικό οικονομικό όφελος για την τοπική και εθνική οικονομία. Αντίθετα, εμπεριέχουν βάσιμους και σημαντικότατους κινδύνους για την ποιότητα του περιβάλλοντος, καθώς και της υγείας και της ζωής εργαζομένων, κατοίκων και επισκεπτών. Στο όνομα της κατ’ ευφημισμό «ανάπτυξης» και των επενδύσεων, καταστρέφεται η προοπτική μιας αειφόρου ανάπτυξης των περιοχών που θα σέβεται το φυσικό περιβάλλον, τη βούληση και τον τρόπο ζωής των κατοίκων, και που θα εξασφαλίζει τη δυνατότητα των μελλοντικών γενιών να ζουν και να δημιουργούν σ’ αυτόν τον τόπο.

Ειρήνη Αγαθοπούλου (Κιλκίς): Στο Κιλκίς, στο όνομα του κέρδους θυσιάζονται 91.000 στρέμματα στην περιοχή των Κρουσίων, όπου υπάρχουν δώδεκα κατοικημένα χωριά, γεωργικές εκτάσεις, βοσκοτόπια και ένα πανέμορφο δάσος κι όλα αυτά χωρίς να έχει προηγηθεί καμμία οικονομοτεχνική μελέτη που να αποδεικνύει ότι αυτή η δραστηριότητα θα προσφέρει μεγαλύτερο οικονομικό όφελος από την ήδη υπάρχουσα αγροκτηνοτροφική, οικονομική δραστηριότητα. (…) Ας αναφερθούμε όμως στη διαδικασία η οποία ακολουθήθηκε για να φτάσουμε μέχρι την κατακύρωση του διαγωνισμού υπέρ της εταιρείας «Ακτωρ ΑΤΕ». Προκηρύχθηκε ο πλειοδοτικός διαγωνισμός, ζητήθηκε η γνωμοδότηση υπηρεσιών και διεξήχθη ηλεκτρονική διαβούλευση.

Ας τα πάρουμε ένα-ένα. Ηλεκτρονική διαβούλευση: Κράτησε ένα μήνα και υπήρξαν μόνο είκοσι σχόλια. Γνωρίζετε ότι στην περιοχή των δώδεκα κατοικημένων χωριών που συμπεριλαμβάνονται στα 91.000 στρέμματα δεν υπάρχουν οπτικές ίνες, άρα οι άμεσα ενδιαφερόμενοι δεν είχαν πρόσβαση στο διαδίκτυο για να ενημερωθούν και να συμμετάσχουν στη διαβούλευση; Άρα για τι είδους διαβούλευση μιλάμε; Προσχηματική και για να εφαρμόσουμε απλά τους τύπους; Γνωμοδότηση υπηρεσιών: Η ΙΣΤ’ Εφορεία Αρχαιοτήτων Θεσσαλονίκης απάντησε εγγράφως ότι δεν μπορεί να γνωμοδοτήσει, γιατί απαιτείται να γίνει αυτοψία στην περιοχή. Αυτήν την παρατήρηση το ΥΠΕΚΑ τη θεώρησε γνωμοδότηση και την κατέθεσε ως έγγραφο στην προκήρυξη του διαγωνισμού.

Αϊχάν Καραγιουσούφ (Ροδόπη): Ενώ σύσσωμη η κοινωνία της Θράκης τα τελευταία δεκατρία χρόνια τάσσεται ενάντια στη λειτουργία των μονάδων αυτών δηλώνοντάς το σε τοπικό, δημοτικό, νομαρχιακό και περιφερειακό επίπεδο, τον Ιούνιο του ’12 η υπηρεσιακή κυβέρνηση προχώρησε σε ένταξη των μεταλλευτικών εγκαταστάσεων στο Πέραμα Έβρου και στις Σάπες Ροδόπης με τη γνωστή διαδικασία fast track. Κάποιοι, επιμένοντας στο επιχείρημα της ανάπτυξης, υποστηρίζουν ένθερμα τις μεταλλευτικές εταιρείες.

Θεωρητικά η μεταλλευτική δραστηριότητα θα μπορούσε να είναι αειφορική και αναπτυξιακή αν γινόταν συνολικά προς το συμφέρον της κοινωνίας. Αυτό συνεπάγεται εξασφάλιση του δημοσίου συμφέροντος, ύπαρξη αξιόπιστων ελεγκτικών μηχανισμών και υπερίσχυση διαχρονικά του οφέλους επί των αρνητικών επιπτώσεων. Τίποτε απ’ αυτά δεν διασφαλίζεται. Πρόκειται για οριστικό και αμετάκλητο αφανισμό σημαντικού φυσικού κεφαλαίου σε τοπικό, εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο και για βίαιη αλλαγή του αναπτυξιακού προτύπου της περιοχής.

Δείτε /διαβάστε
  • Ενάντια στα Μεταλλεία Χρυσού (2012). Το Ανοικτό Συντονιστικό Θεσσαλονίκης ενάντια στα μεταλλεία χρυσού μας παρουσιάζει σε μια έκδοση το ιστορικό των εξορυκτικών δράσεων στη Χαλκιδική από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα, τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις για την περιοχή από τις εξορύξεις, παραδείγματα από εξορύξεις ανά τον κόσμο, κοινωνικά κινήματα ενάντια σε μεταλλεία σε διάφορες περιοχές καθώς και πολιτικά κείμενα-διακηρύξεις για τη Χαλκιδική.
  • Mining conflicts around the world: Common grounds from an Environmental Justice perspective (2012), η 7η αναφορά του ευρωπαικού δικτύου Environmental Justice Organisation, Liabilities and Trade (EJOLT) καταγράφει μερικές από τις συγκρούσεις γύρω από τα ζητήματα εξορύξεων παγκόσμια. Διαθέσιμο στο http://www.ejolt.org/
  • The Coconut Revolution (2000), ντοκυμαντέρ του Dom Rotheroe για τον αγώνα των κατοίκων του νησιού Bougainville στη Παπούα-Νέα Γουινέα ενάντια στα ορυχεία χαλκού της εταιρείας Rio Tinto Zinc. Διαθέσιμο στο http://topdocumentaryfilms.com
  • Το Αίμα του Κουαν Κουαν (2008), ντοκυμαντέρ του Εξάντα για τις εξορύξεις πετρελαίου στα παρθένα δάση του Αμαζονίου στο Εκουαδόρ. Διαθέσιμο στο http://www.exandasdocumentaries.com
  • Χρυσός στα χρόνια της κρίσης, Μέρος Α και Β (2012), ντοκυμαντέρ του Εξάντα για τις εξορύξεις χρυσού σε Ροσία Μοντάνα της Ρουμανίας και Χαλκιδική. Διαθέσιμα στο http://www.exandasdocumentaries.com
  • Συντονιστικό φορέων και συλλόγων Σταγείρων-Ακάνθου ενάντια στην εξόρυξη χρυσού, http://soshalkidiki.wordpress.com
  • Παρατηρητήριο Μεταλλευτικών Δραστηριοτήτων, http://antigoldgreece.wordpress.com
Advertisements